Για σχεδόν ογδόντα χρόνια, η Σάμος ακολούθησε μια εντελώς ξεχωριστή ιστορική πορεία. Από το 1835 έως το 1912, το νησί δεν αποτελούσε ούτε τμήμα της Ελλάδας ούτε μια απλή επαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ήταν ένα αυτόνομο ηγεμονικό κράτος, με δική του πολιτειακή οργάνωση, υπό την προστασία των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής.
Με δική της κυβέρνηση, θεσμούς, νόμισμα και πολιτική ζωή γεμάτη εντάσεις και αντιπαραθέσεις, η Σάμος έζησε μια μοναδική περίοδο αυτοδιοίκησης που άφησε βαθύ αποτύπωμα στη νεότερη ιστορία της.
Από την Επανάσταση στην αυτονομία
Τα γεγονότα της Ελληνικής Επανάστασης σημάδεψαν το νησί, με πολιορκίες, συγκρούσεις και ανασφάλεια. Ωστόσο, μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, η Σάμος έμεινε εκτός των νέων συνόρων. Η διπλωματική λύση ήρθε το 1832, όταν ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ αναγνώρισε τη Σάμο ως αυτόνομη ηγεμονία, με τη στήριξη Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας.
Το 1835 εγκαθιδρύθηκε επίσημα το νέο καθεστώς. Το νησί απέκτησε δικό του ηγεμόνα, σύνταγμα, πολιτικούς θεσμούς και πλήρη εσωτερική αυτοδιοίκηση.
Ένα κράτος με δικούς του θεσμούς
Ο Ηγεμόνας, αν και διοριζόταν από την Υψηλή Πύλη, ήταν χριστιανός και κυβερνούσε με σημαντικό βαθμό ανεξαρτησίας. Η Σάμος διατηρούσε τα οικονομικά της έσοδα, θέσπιζε τους νόμους της και λειτουργούσε με δική της διοικητική δομή.
Η σημαία της Ηγεμονίας αντικατόπτριζε τον διττό της χαρακτήρα: ελληνικά χρώματα με οθωμανικά σύμβολα. Ωστόσο, η κοινωνική και οικονομική ζωή θύμιζε περισσότερο ευρωπαϊκό μικροκράτος παρά επαρχία της Αυτοκρατορίας.
Ανάπτυξη, εμπόριο και πολιτική ένταση
Η οικονομία του νησιού γνώρισε άνθηση, με έμφαση στη σταφίδα, το μετάξι, τον καπνό και το εμπόριο. Αναπτύχθηκαν σχολεία, δημιουργήθηκε ισχυρή αστική τάξη και καλλιεργήθηκαν φιλελεύθερες ιδέες. Ιδιαίτερο ρόλο έπαιξε η Πυθαγόρεια, η τοπική βουλή που συμμετείχε ενεργά στη διακυβέρνηση.
Ωστόσο, η πολιτική ζωή δεν έλειψε από εντάσεις. Οι αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε «Καρμανιόλους» και «Καλικάντζαρους» χώρισαν την κοινωνία, οδηγώντας ακόμη και σε συγκρούσεις, εξορίες και ταραχές. Η διαρκής αναζήτηση ισορροπίας ανάμεσα στην αυτονομία και τον εθνικό πόθο για Ένωση με την Ελλάδα δημιούργησε βαθύ πολιτικό ρήγμα.
Το τέλος της Ηγεμονίας και η Ένωση με την Ελλάδα
Στις αρχές του 20ού αιώνα το αίτημα της Ένωσης είχε πλέον ωριμάσει. Το 1912, με φόντο τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, ο Θεμιστοκλής Σοφούλης ηγήθηκε του κινήματος υπέρ της Ένωσης, ανέτρεψε τον ηγεμόνα Ανδρέα Κοπάζη και κήρυξε επίσημα τη Σάμο ελληνική.
Η Ένωση αναγνωρίστηκε οριστικά το 1914, βάζοντας τέλος σε μια μοναδική ιστορική διαδρομή. Για σχεδόν οκτώ δεκαετίες, η Σάμος υπήρξε ένα ξεχωριστό κρατικό μόρφωμα — ένα «μικρό κράτος» με μεγάλη ιστορική σημασία.
