Στις 28 Δεκεμβρίου 1919 γράφεται μια λιγότερο γνωστή, αλλά βαθιά πολιτική σελίδα της ελληνικής Ιστορίας. Ο Όμιλος των Ελληνίδων Σοσιαλιστριών απευθύνει ανοιχτό κάλεσμα στις γυναίκες της Αθήνας και του Πειραιά για σύσκεψη με ένα αίτημα που, για τα δεδομένα της εποχής, θεωρείται προκλητικό: τη χορήγηση δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες.
Σε μια κοινωνία όπου η δημόσια σφαίρα ταυτίζεται σχεδόν απόλυτα με το ανδρικό προνόμιο, η κίνηση αυτή δεν είναι απλώς «προοδευτική». Είναι μια ευθεία πολιτική σύγκρουση με το κυρίαρχο μοντέλο εξουσίας και αντίληψης για τον ρόλο των φύλων.
Η Ελλάδα και η καθυστέρηση της ισότητας
Η αντίφαση είναι εντυπωσιακή: η καθολική ανδρική ψηφοφορία έχει κατοχυρωθεί ήδη από το Σύνταγμα του 1864, όμως οι Ελληνίδες θα χρειαστούν σχεδόν έναν αιώνα για να φτάσουν στην κάλπη των βουλευτικών εκλογών. Η πρώτη πανελλαδική συμμετοχή τους θα γίνει μόλις στις 19 Φεβρουαρίου 1956.
Ο Όμιλος των Ελληνίδων Σοσιαλιστριών ξεχωρίζει γιατί δεν αντιμετωπίζει το γυναικείο ζήτημα αποκομμένο από την κοινωνία. Συνδέει τη γυναικεία ψήφο με την εργασία, την ταξική ανισότητα και τη συνολική πολιτική χειραφέτηση, σε μια εποχή που η γυναίκα ορίζεται κυρίως ως «οικιακή παρουσία».
Το κάλεσμα του 1919 λειτουργεί σαν ρήγμα: εισάγει δημόσια τη γλώσσα της ισότητας και θέτει το αυτονόητο ερώτημα αν μια δημοκρατία μπορεί να θεωρείται πλήρης όταν αποκλείει τη μισή κοινωνία.
Η πρώτη κάλπη δεν ήταν για όλες
Η διαδρομή προς την ισότητα είναι σταδιακή και γεμάτη περιορισμούς. Το 1934, οι γυναίκες ψηφίζουν για πρώτη φορά σε δημοτικές εκλογές, αλλά μόνο όσες είναι άνω των 30 ετών και διαθέτουν απολυτήριο Δημοτικού. Στον Δήμο Αθηναίων, από τις 2.655 εγγεγραμμένες, ψηφίζουν τελικά μόλις 439.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η διεθνής πίεση αυξάνεται. Ο νόμος 2159/1952 αναγνωρίζει το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες, όμως η εφαρμογή του αναβάλλεται με το επιχείρημα ότι «δεν προλαβαίνουν» να εγγραφούν στους εκλογικούς καταλόγους.
Η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής
Η πραγματική τομή έρχεται το 1953, στις αναπληρωματικές εκλογές του Νομού Θεσσαλονίκης. Εκεί οι γυναίκες ψηφίζουν σε βουλευτική διαδικασία και η Ελένη Σκούρα εκλέγεται, γράφοντας ιστορία ως η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1956, οι κάλπες ανοίγουν πανελλαδικά για τις γυναίκες. Την ίδια χρονιά, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ορίζει την Λίνα Τσαλδάρη ως την πρώτη γυναίκα υπουργό, ενώ η Μαρία Δεσύλλα-Καποδίστρια γίνεται η πρώτη εκλεγμένη δήμαρχος στη σύγχρονη ελληνική ιστορία, στην Κέρκυρα.
Αντιστάσεις, προκαταλήψεις και εσωτερικά ρήγματα
Η πορεία δεν είναι γραμμική. Η γυναικεία ψήφος συναντά αντιδράσεις ακόμη και από γυναίκες της εποχής, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Μαρίκα Κοτοπούλη, που αποδίδεται ότι δήλωσε: «Ψήφο θέλουν μόνο όσες είναι άσχημες και όσες αποφεύγουν να κάνουν παιδιά».
Παράλληλα, η «επιστήμη» επιστρατεύεται για να τρομοκρατήσει την κοινωνία, με δημοσιεύματα που χαρακτήριζαν τη γυναικεία ψήφο επικίνδυνη λόγω της… έμμηνου ρύσης, αποκαλύπτοντας το βάθος των προκαταλήψεων.
Από την Παρρέν στη συνταγματική ισότητα
Η διεκδίκηση, ωστόσο, δεν σταματά. Η Καλλιρρόη Παρρέν, μέσα από την «Εφημερίδα των Κυριών», θέτει ήδη από το 1887 το σύνθημα «Ψήφο στη γυναίκα». Η πλήρης θεσμική κατοχύρωση της ισότητας θα έρθει τελικά με το Σύνταγμα του 1975, που καθιερώνει ρητά την ισότητα ανδρών και γυναικών.
Από τη σύσκεψη του 1919 μέχρι τις κάλπες του 1956 μεσολαβούν δεκαετίες αγώνων, καθυστερήσεων και συγκρούσεων. Μια πορεία που θυμίζει ότι η δημοκρατία δεν χαρίζεται· κατακτάται.
