Με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης, το σημείο της δολοφονίας του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη, στη συμβολή των οδών Βενιζέλου και Ερμού, έλαβε τον χαρακτηρισμό «Δείκτης Μνήμης – Σημείο Ζ». Η ονομασία παραπέμπει ευθέως στο μυθιστόρημα «Ζ» του Βασίλη Βασιλικού, που κατέγραψε λογοτεχνικά τα γεγονότα, και στην ομώνυμη κινηματογραφική μεταφορά του Κώστα Γαβρά, η οποία κατέστησε διεθνώς γνωστή την πολιτική δολοφονία που συγκλόνισε τη χώρα.
Ο 93χρονος δημιουργός ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση του Δήμου και παρέστη στην επίσημη παρουσίαση του σημείου μνήμης. Η ταινία «Ζ», γυρισμένη το 1969 με το Αλγέρι να υποδύεται τη Θεσσαλονίκη —καθώς το καθεστώς της Χούντας καθιστούσε αδύνατα τα γυρίσματα στην Ελλάδα— προβλήθηκε στη χώρα τον Δεκέμβριο του 1974, μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας.
Ο «Δείκτης Μνήμης» είναι δίγλωσση πινακίδα (ελληνικά–αγγλικά), με ιστορικά στοιχεία, φωτογραφίες και γραφιστικές συνθέσεις. Στη μία όψη παρουσιάζεται η προσωπικότητα και η δράση του Λαμπράκη· στην άλλη, το «Σημείο Ζ», με αναφορές στο βιβλίο του Βασιλικού, την ταινία του Γαβρά και τη μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.
Οι μνήμες ζωντανεύουν μπροστά στον σκηνοθέτη
Ιδιαίτερα φορτισμένη ήταν η συνάντηση του Κώστα Γαβρά με αυτόπτες μάρτυρες της δολοφονίας. Οι δικηγόροι Σπύρος Σακέτας και Αλέκος Γρίμπας, καθώς και η Καίτη Τσαρουχά —κόρη του βουλευτή της ΕΔΑ Γιώργου Τσαρουχά, που τραυματίστηκε την ίδια νύχτα και δολοφονήθηκε αργότερα από τη Χούντα— περιέγραψαν με λεπτομέρειες τα γεγονότα της 22ας Μαΐου 1963.
Με ζωντάνια υπέδειξαν τη διαμόρφωση του χώρου, τις οδούς Ερμού, Βενιζέλου και Σπανδωνή, το σημείο απ’ όπου εφόρμησε το τρίκυκλο που οδηγούσε ο Γκοτζαμάνης και το σημείο όπου ο Εμμανουηλίδης χτύπησε θανάσιμα τον Λαμπράκη. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον Μανόλη Χατζηαποστόλου, τον γνωστό «Τίγρη», του οποίου το άλμα στην καρότσα του τρίκυκλου υπήρξε καθοριστικό για τη σύλληψη των δραστών. Μνημονεύτηκε επίσης η παρουσία, με πολιτικά ρούχα, των ανώτατων αξιωματικών της αστυνομίας, υποστράτηγου Μήτσου και συνταγματάρχη Καμουτσή, στον τόπο της δολοφονίας.
Οι αφηγήσεις συνεπήραν τον σκηνοθέτη, ο οποίος ευχαρίστησε θερμά τους μάρτυρες για τη μαρτυρία και τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης.
«Η τελετή δεν αφορά το φιλμ αλλά τον Λαμπράκη»
Ο Κώστας Γαβράς, έχοντας στο πλευρό του τη σύζυγό του Μισέλ, εμφανώς συγκινημένος, τόνισε ότι η τελετή «δεν αφορά το φιλμ, αλλά τον άνθρωπο, τον Λαμπράκη». Όπως σημείωσε, ο ειρηνιστής βουλευτής «γύριζε στον κόσμο με την πινακίδα “Ελλάς” και πίσω από την “Ελλάς” είχε τα σημεία της ειρήνης. Ζητούσε την Ελλάδα σε ειρήνη. Αυτό πρέπει να μείνει: οι ιδέες αυτού του ανθρώπου για την Ελλάδα».
Εξέφρασε ακόμη την ευχή «να μην ξαναπεράσουμε από μίση και από εμφυλίους πολέμους», υπενθυμίζοντας ότι η γενιά του βίωσε τον Εμφύλιο «ως το χειρότερο από όλα τα πράγματα», και υπογραμμίζοντας πως ο Λαμπράκης μπορεί να λειτουργεί ως παράδειγμα δημοκρατικού ήθους.
Τον σκηνοθέτη υποδέχθηκαν ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στέλιος Αγγελούδης και ο πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Σπύρος Βούγιας, παρουσία του Γάλλου πρόξενου Ζαν Λικ Λαβό και του προέδρου του Μουσείου Μίκη Θεοδωράκη Ζάτουνας, Παρασκευά Παρασκευόπουλου. Ο δήμαρχος έκανε λόγο για έναν δημιουργό που «σε δύσκολες στιγμές σήκωσε τη σημαία του αντιφασιστικού και αντιδικτατορικού αγώνα μέσα από την τέχνη του», επισημαίνοντας ότι το «Ζ» αποτέλεσε εμβληματικό σημείο αναφοράς για τη διεθνή ανάδειξη της υπόθεσης.
Ο Γάλλος πρόξενος χαρακτήρισε τον Γαβρά «γέφυρα μεταξύ Ελλάδας και Γαλλίας», αναδεικνύοντας τη διαχρονική πολιτιστική του συμβολή.
Από την Πορεία Ειρήνης στο παγκόσμιο σύμβολο
Ο Γρηγόρης Λαμπράκης, υφηγητής Ιατρικής, βαλκανιονίκης του στίβου και ανεξάρτητος βουλευτής συνεργαζόμενος με την ΕΔΑ από το 1961, είχε ήδη καταστεί εμβληματική μορφή με την «Πορεία Ειρήνης» της 21ης Απριλίου 1963, την οποία πραγματοποίησε ουσιαστικά μόνος, παρά την απαγόρευση της αστυνομίας. Η δράση του, στο πλαίσιο της Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και Ειρήνη, ενόχλησε το Παλάτι και το ακροδεξιό παρακράτος, που οργάνωσε τη δολοφονία του.
Η ιστορία του πέρασε τα σύνορα της χώρας μέσα από το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού και την ταινία του Γαβρά, με την εμβληματική μουσική του Μίκη Θεοδωράκη —τότε εξόριστου στη Ζάτουνα Αρκαδίας— να σφραγίζει κινηματογραφικά τη μνήμη.
Οι εκδηλώσεις προς τιμήν του σκηνοθέτη κορυφώνονται με την επίσημη βράβευσή του στο Δημοτικό Συμβούλιο Θεσσαλονίκης, σε συνεργασία με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, και με προβολή του «Ζ» στο «Ολύμπιον». Παράλληλα, προγραμματίστηκαν η μετονομασία του πρώην εργοστασίου «Ήλιος» στις Συκιές σε «Πολυχώρο Πολιτισμού Ζ», επίσκεψη στη Βεργίνα και συνάντηση με νέους στον χώρο πολιτισμού του Δήμου Καλαμαριάς.
Στο «Σημείο Ζ», η ιστορία δεν αναπαρίσταται απλώς· επανατοποθετείται στον δημόσιο χώρο ως διαρκής υπενθύμιση ότι οι ιδέες μπορούν να επιβιώνουν της βίας — και να φωτίζουν τον δρόμο της δημοκρατίας.
About The Author
