Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί το τέλος των Αποκριών, την έναρξη της Σαρακοστής και γιορτάζεται με πλούσια παραδοσιακά έθιμα σε όλη τη χώρα
Η Καθαρά Δευτέρα είναι κινητή γιορτή, η οποία εξαρτάται από την ημερομηνία του Πάσχα. Συγκεκριμένα, πέφτει κάθε χρόνο στην αρχή της 7ης εβδομάδας, δηλαδή 48 ημέρες πριν το Ελληνορθόδοξο Πάσχα και πάντοτε ημέρα Δευτέρα. Την ημέρα αυτή ξεκινάει η Σαρακοστή για την Ορθόδοξη Εκκλησία, ενώ ταυτόχρονα σηματοδοτεί το τέλος των Αποκριών.
Η Καθαρά Δευτέρα ονομάστηκε έτσι γιατί οι Χριστιανοί «καθαρίζονται» πνευματικά και σωματικά. Είναι μέρα νηστείας αλλά και αργίας, με τη νηστεία να διαρκεί 40 ημέρες, όσες ήταν και οι μέρες νηστείας του Χριστού στην έρημο. Εορτάζεται 48 ημέρες πριν την Κυριακή της Ανάστασης του Χριστού, το χριστιανικό Πάσχα.
Η Καθαρά Δευτέρα γιορτάζεται έντονα σε όλη την Ελλάδα και αποτελεί κατ’ έθιμο αργία. Τα βασικά έθιμα περιλαμβάνουν γεύματα και νηστίσιμα όπως λαγάνα, άζυμο ψωμί που παρασκευάζεται μόνο εκείνη τη μέρα, ταραμοσαλάτα, χαλβάς, ελιές, τουρσί, φασολάδα χωρίς λάδι, ντολμαδάκια γιαλαντζί και θαλασσινά όπως καλαμαράκια, σουπιές, χταπόδι, γαρίδες, καραβίδες και μύδια. Το πέταγμα χαρταετού είναι το πιο διαδεδομένο έθιμο της ημέρας, ενώ ιδιαίτερη σημασία έχουν το Γαϊτανάκι, έθιμο που έφεραν οι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, και πλήθος τοπικών δρωμένων. Στα Μεστά, στους Ολύμπους και στο Λιθί της Χίου, αναβιώνει το Έθιμο του Αγά με θεατρική καταδίκη των θεατών. Στην Αλεξανδρούπολη γίνεται μεταμφίεση ενός κατοίκου σε Μπέη και η περιφορά του με ευχές. Στον Πόρο καθαρίζονται τα μαγειρικά σκεύη από τα λίπη των κρεάτων των Αποκριών, έθιμο που ονομάζεται «ξάρτυσμα». Στην Κέρκυρα ο Χορός των Παπάδων ακολουθείται από τους γέροντες, ενώ στην Κάρπαθο οι Τζαφιέδες δικάζουν δημόσια ανήθικες πράξεις.
Στο Γαλαξίδι οι καρναβαλιστές πασαλείφονται με αλεύρι στο αλευρομουτζούρωμα, στη Μεθώνη Μεσσηνίας αναπαρίσταται ο «Κουτρούλης γάμος» του 14ου αιώνα, και στη Νέδουσα οι αγρότες προσκαλούν την ευημερία με το αγροτικό καρναβάλι τους. Στη Βόνιτσα, ο Αχυρένιος-Γληγοράκης οδηγείται σε φλεγόμενη βάρκα, στη Θήβα ο Βλάχικος γάμος περιλαμβάνει μεταμφιέσεις, ενώ στο Πολύσιτο Βιστωνίδας οι Μουτζούρηδες μουτζουρώνουν με κάπνα τους επισκέπτες. Ο εορτασμός στην ύπαιθρο είναι γνωστός ως «Κούλουμα», με εκδηλώσεις, μουσική και δωρεάν προσφορά σαρακοστιανών.
Η Καθαρά Δευτέρα έχει αθηναϊκή ή βυζαντινή καταγωγή και εορτάζονταν έντονα στην Κωνσταντινούπολη. Στην Αθήνα, από προ του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα Κούλουμα γιορτάζονταν στον λόφο του Φιλοπάππου, με πλανόδιους μουσικούς, χορούς και συνεστιάσεις καθισμένων στους βράχους. Το σούρουπο οι Ρουμελιώτες γαλατάδες έστηναν χορό κυρίως τσάμικο γύρω από τους στύλους του Ολυμπίου Διός παρουσία πλήθους κόσμου.
Η ετυμολογία της λέξης «Κούλουμα» παραμένει αβέβαιη. Κάποιοι τη συνδέουν με τη λατινική λέξη cumulus, που σημαίνει σωρός ή αφθονία, ενώ άλλοι τη συνδέουν με αθηναϊκό αναγραμματισμό των κολώνων (columna → κούλουμα).
Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την πνευματική και σωματική «κάθαρση», την έναρξη της Σαρακοστής και τον πλούσιο λαογραφικό εορτασμό σε όλη την Ελλάδα. Η ημέρα συνδυάζει νηστεία, παραδοσιακά φαγητά, χορούς, παιχνίδια και το εμβληματικό πέταγμα του χαρταετού, ενισχύοντας τη σύνδεση των ανθρώπων με τις ρίζες και τις τοπικές παραδόσεις.
About The Author
