Σχεδόν μία δεκαετία μετά την πολυσυζητημένη αγγλική μετάφραση της «Οδύσσειας», η Έμιλι Γουίλσον επιστρέφει στο ομηρικό έπος, αυτή τη φορά για να το μεταφράσει εξ ολοκλήρου από την αρχή.
Η καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια διευκρίνισε ότι δεν ετοιμάζει μια διορθωμένη ή εμπλουτισμένη έκδοση του βιβλίου που κυκλοφόρησε το 2017.
«Πρόκειται για μια εντελώς νέα μετάφραση. Δεν είναι αναθεώρηση της προηγούμενης», ανέφερε στο Associated Press, αποκαλύπτοντας ότι έχει ήδη ολοκληρώσει περίπου το μισό έργο.
Γιατί μεταφράζει ξανά την «Οδύσσεια»
Η απόφαση της Γουίλσον δεν παρουσιάζεται ως αντίδραση στην κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν, παρότι χρονικά η ανακοίνωση ακολούθησε τη δημόσια αντιπαράθεση γύρω από την ταινία.
Η ίδια είχε μιλήσει για την επιθυμία της να επιστρέψει στον Όμηρο σε συνέντευξη που είχε ηχογραφηθεί την άνοιξη, πριν από την κυκλοφορία της ταινίας. Επομένως, οι επικρίσεις που διατύπωσε αργότερα για το σενάριο και τις σκηνοθετικές επιλογές του Νόλαν δεν αποτελούν την αιτία της νέας μετάφρασης.
Η Γουίλσον εξήγησε ότι στο διάστημα που μεσολάβησε οι μεταφραστικές της μέθοδοι εξελίχθηκαν. Η εμπειρία που απέκτησε μεταφράζοντας στη συνέχεια την «Ιλιάδα» την έκανε να προσεγγίσει διαφορετικά τον ρυθμό, το λεξιλόγιο και τη δομή του ομηρικού στίχου.
Το λάθος που αναγνωρίζει στην πρώτη μετάφραση
Η μεταφράστρια παραδέχεται ότι σήμερα εντοπίζει αδυναμίες στην έκδοση του 2017. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει την εκτεταμένη χρήση της αγγλικής λέξης «slave».
Στο αρχαίο ελληνικό κείμενο χρησιμοποιούνται διαφορετικοί όροι για ανθρώπους που βρίσκονται σε καθεστώς δουλείας ή υπηρετούν σε διαφορετικές θέσεις μέσα στο νοικοκυριό. Η απόδοσή τους με μία και μόνο αγγλική λέξη μπορεί να κάνει ορατή τη δουλεία —την οποία παλαιότερες μεταφράσεις συχνά εξωράιζαν— αλλά ταυτόχρονα εξαφανίζει σημαντικές διακρίσεις του πρωτοτύπου.
Στη νέα μετάφραση σκοπεύει να αποδώσει αυτές τις διαφοροποιήσεις με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Τι θα αλλάξει στον ρυθμό και στη μορφή
Η μετάφραση του 2017 ακολουθούσε αυστηρά τον αριθμό των στίχων του ομηρικού κειμένου και χρησιμοποιούσε ιαμβικό πεντάμετρο. Η επιλογή αυτή έδινε στο αγγλικό κείμενο ταχύτητα, καθαρότητα και σταθερό ρυθμό.
Η νέα εκδοχή θα κινηθεί πιο κοντά στη μέθοδο που ακολούθησε η Γουίλσον στη μετάφραση της «Ιλιάδας». Αναμένεται να περιλαμβάνει περισσότερους στίχους από το πρωτότυπο, επιτρέποντας μεγαλύτερη ελευθερία στο μήκος των λέξεων, στις παύσεις και στον ρυθμό.
Αυτό δεν σημαίνει αναγκαστικά πιο ελεύθερη απόδοση. Αντιθέτως, οι επιπλέον στίχοι μπορούν να δώσουν περισσότερο χώρο για την απόδοση διαφορετικών νοημάτων χωρίς να συμπιέζονται μέσα σε μία άκαμπτη μετρική δομή.
Θα αλλάξει η διάσημη πρώτη φράση;
Η μετάφραση της Γουίλσον ανοίγει με τη φράση «Tell me about a complicated man», δηλαδή «Μίλησέ μου για έναν περίπλοκο άνδρα».
Η συγκεκριμένη απόδοση του ομηρικού «ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον» έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της έκδοσης και επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο πολλοί σύγχρονοι αναγνώστες αντιλαμβάνονται τον Οδυσσέα.
Η Γουίλσον δήλωσε ότι πιθανότατα θα διατηρήσει την αρχική φράση και στη νέα μετάφραση, χωρίς όμως να έχει ανακοινώσει οριστική απόφαση.
Η σχέση με την ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν
Ο Κρίστοφερ Νόλαν είχε αναφέρει τη μετάφραση του 2017 και ειδικά την πρώτη της φράση ως μία από τις επιρροές για την κινηματογραφική «Οδύσσεια».
Η Γουίλσον, ωστόσο, υπήρξε ιδιαίτερα επικριτική απέναντι στο τελικό αποτέλεσμα. Χαρακτήρισε την ταινία μεγαλοπρεπή ως θέαμα, αλλά επιφανειακή και σε ορισμένα σημεία αφηγηματικά ασύνδετη.
Οι απόψεις της προκάλεσαν έντονη συζήτηση, όμως η εργασία πάνω στη δεύτερη μετάφραση είχε ήδη αρχίσει. Η κινηματογραφική διαμάχη ανανέωσε το δημόσιο ενδιαφέρον για την «Οδύσσεια», αλλά δεν γέννησε το νέο μεταφραστικό εγχείρημα.
Μια μεγάλη εκδοτική επιτυχία
Η πρώτη «Οδύσσεια» της Γουίλσον κυκλοφόρησε το 2017 και θεωρείται η πρώτη σημαντική αγγλόφωνη μετάφραση ολόκληρου του έπους από γυναίκα. Επαινέθηκε για τη σύγχρονη, άμεση γλώσσα της, αλλά προκάλεσε και αντιδράσεις για τον τρόπο με τον οποίο ανέδειξε θέματα φύλου, εξουσίας και δουλείας.
Το βιβλίο έχει ξεπεράσει το ένα εκατομμύριο αντίτυπα, μια ασυνήθιστη εμπορική επίδοση για μετάφραση αρχαίου ελληνικού έργου.
Η απόφαση να ξεκινήσει ξανά από την αρχή δείχνει ότι ακόμη και μια επιτυχημένη μετάφραση δεν θεωρείται οριστική. Κάθε νέα απόδοση αποτελεί διαφορετική ανάγνωση του Ομήρου, επηρεασμένη από τη γλώσσα, την εποχή και τις επιλογές του μεταφραστή.
