Από την αστική επανάσταση έως την Καποδιστριακή συγκεντρωτική διακυβέρνηση
Το 1924 ο μαρξιστής ιστορικός Γιάννης Κορδάτος δημοσίευσε το βιβλίο του Η Κοινωνική Σημασία της Επαναστάσεως του 1821, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις και καταδίκη από την Ιερά Σύνοδο. Στον πρόλογό του υποστήριζε ότι οι παραδοσιακές εκδοχές της ιστορίας απέδιδαν την επιτυχία της επανάστασης είτε στον ενθουσιασμό των Ελλήνων για την ελευθερία είτε στην πίστη τους στον Χριστιανισμό, αγνοώντας τους κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες που διαμόρφωσαν τα γεγονότα. Ο Κορδάτος πρότεινε μια διαφορετική ανάγνωση, θεωρώντας την επανάσταση προϊόν της ανάπτυξης του καπιταλισμού και ηγεμονευόμενη από την αστική τάξη, που εισήγαγε τη νέα για την εποχή ιδέα του έθνους.
Ο Κορδάτος συγκρούστηκε με το κυρίαρχο εθνικό αφήγημα, το οποίο παρουσίαζε το ελληνικό έθνος ως συνέχεια της αρχαιότητας και του Βυζαντίου, που επανήλθε το 1821 μετά από αιώνες σκλαβιάς. Αντίθετα, τόσο αυτός όσο και ο μαρξιστής ιστορικός Eric Hobsbawm υποστήριζαν ότι η ελληνική ταυτότητα διαμορφώθηκε κυρίως μέσα από κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Τα ελληνικά ήταν η γλώσσα των ορθόδοξων ελίτ, και η ανάπτυξη των ελληνικών εμπορικών δικτύων και των Φαναριωτών δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση της αστικής τάξης που θα ηγείτο της επανάστασης. Οι αστοί έμποροι, με οικογενειακά δίκτυα και οικονομική ισχύ, επηρέασαν την κοινωνία και την παραγωγή, ιδρύοντας σχολεία, στέλνοντας τα παιδιά τους για σπουδές στην Ευρώπη και διαμορφώνοντας ιδέες επηρεασμένες από το Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση. Οι πρωτοβουλίες αυτές οδήγησαν στη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας και στην οργάνωση της επανάστασης, ενώ έδωσαν έμφαση στην εκπαίδευση και τη διαμόρφωση πολιτικών θεσμών που θα στήριζαν το νέο κράτος.
Ο ρόλος των «από κάτω» και η Επανάσταση
Η συμμετοχή των φτωχών αγροτών και ναυτικών υπήρξε καθοριστική για την επιτυχία της επανάστασης. Οι παραδοσιακοί εθνικοί μύθοι αποσιωπούν τις προσπάθειες αυτών που ξεκίνησαν τον ξεσηκωμό, όπως ο τσαγκάρης Παναγιώτης Καρατζάς στην Πάτρα ή οι αγρότες της Άνδρου που κινητοποιήθηκαν υπό την ηγεσία του Σταμάτη Ψωμά και του Δημήτρη Μπαλή. Οι κοινωνικές ανισότητες και η εκμετάλλευση από τους πλούσιους, όπως διατυπώθηκε στους λόγους των αγροτών της Άνδρου, αποτέλεσαν το αίτιο της οργανωμένης αντίστασης. Όπως στη Γαλλική Επανάσταση του 1789 οι «ξεβράκωτοι» αποτέλεσαν κινητήρια δύναμη για λογαριασμό της αστικής τάξης, έτσι και στην ελληνική περίπτωση οι φτωχοί αγρότες πρόσφεραν το αίμα τους για την απελευθέρωση, παράλληλα με την άνοδο της αστικής τάξης.
Η δυναμική αυτή του «από κάτω» συνδυάστηκε με την στρατηγική των αστών και των εμπόρων, που διέθεταν τις οικονομικές και πολιτικές γνώσεις για να οργανώσουν τον αγώνα σε επίπεδο στρατιωτικό, διοικητικό και διπλωματικό. Ταυτόχρονα, η επανάσταση δεν ήταν ομοιόμορφη: περιοχές όπως η Πελοπόννησος και τα νησιά είχαν έντονες τοπικές ταυτότητες και αρχηγούς με προσωπική εξουσία, γεγονός που δημιούργησε συγκρούσεις μεταξύ των τοπικών ηγεσιών και της κεντρικής αστικής στρατηγικής. Η σύνθεση αυτών των δυνάμεων και η ανάγκη για συντονισμό οδήγησαν τελικά σε μία συνδυασμένη προσπάθεια, όπου οι φτωχοί πολίτες, οι μικροαστοί και οι έμποροι συνεργάστηκαν υπό την ηγεσία της αναδυόμενης αστικής τάξης.
Όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας έφτασε στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 1828, αναλάμβανε ένα κράτος σε χάος, με την ηπειρωτική και νησιωτική επικράτεια σε ανασφάλεια, χωρίς παραγωγή και με πληθυσμό καταφυγμένο στα βουνά και τις σπηλιές. Ο Καποδίστριας, μορφωμένος στην Κέρκυρα και με εμπειρία στη ρωσική διπλωματία, συγκέντρωσε την εξουσία στα χέρια του, αναστέλλοντας το Σύνταγμα της Τροιζήνας και δημιουργώντας το συμβουλευτικό σώμα ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΝ, ενώ εγκαθίδρυσε την Κεντρική Γραμματεία ως βασικό όργανο διοίκησης. Η πολιτική του αποσκοπούσε στην οργάνωση του κράτους και τη συγκέντρωση εξουσίας, ενώ οι αποφάσεις του στηρίζονταν στην επιρροή των μεγάλων δυνάμεων και όχι στην βούληση του ελληνικού λαού.
Παρά τις επικρίσεις για τον συντηρητισμό και την προτίμησή του στον τσαρισμό, ο Καποδίστριας πραγματοποίησε σημαντικές μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση, την ασφάλεια και τη διοίκηση. Η ίδρυση σχολείων, η αναδιοργάνωση της χωροφυλακής και η καθιέρωση νέων διοικητικών διαδικασιών συνέβαλαν στην εδραίωση μιας στοιχειώδους κρατικής λειτουργίας. Ωστόσο, η κατανομή της γης στους αγρότες απέτυχε να πραγματοποιηθεί ουσιαστικά, με αποτέλεσμα οι προύχοντες να παραμένουν κυρίαρχοι σε μεγάλο μέρος του καλλιεργήσιμου εδάφους. Η διακυβέρνηση αυτή, γνωστή ως Καποδιστριακή δικτατορία, υπήρξε η πρώτη σοβαρή προσπάθεια συγκρότησης του ελληνικού κράτους, εδραίωσε την εξουσία της άρχουσας τάξης και έθεσε τις βάσεις για την πολιτική και κοινωνική εξέλιξη της χώρας, ενώ ταυτόχρονα έδειξε τα όρια της εξουσίας απέναντι στις παραδοσιακές κοινωνικές δομές και τοπικές αντιστάσεις.
(Κεντρική φωτο: Η Επανάσταση του 1821 και η Άνοδος του Ελληνικού Κράτους)
Επιμέλεια: Ειρηναίος Μαράκης
About The Author
