Η τρίτη Κυριακή του Τριωδίου, γνωστή ως Κυριακή της Απόκρεω, σηματοδοτεί ένα καθοριστικό ορόσημο στην εκκλησιαστική και λαϊκή παράδοση: είναι η τελευταία ημέρα κρεοφαγίας πριν από την έναρξη της αυστηρής νηστείας που οδηγεί στη Μεγάλη Σαρακοστή και το Πάσχα. Η ίδια η λέξη «Απόκρεω» προέρχεται από το «από» και «κρέας» και δηλώνει ακριβώς την αποχή από το κρέας που ακολουθεί.
Την ημέρα αυτή, στις εκκλησίες διαβάζεται η περικοπή από το Ευαγγέλιο του Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (25:31-46), που αναφέρεται στη Δευτέρα Παρουσία και τη Μέλλουσα Κρίση, υπενθυμίζοντας πως η νηστεία δεν είναι μόνο διατροφική άσκηση, αλλά κυρίως πνευματική προετοιμασία.
Το Τριώδιο και η δομή της περιόδου
Το Τριώδιο είναι το λειτουργικό βιβλίο της Εκκλησίας που περιλαμβάνει τους ύμνους από την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου έως και το Μεγάλο Σάββατο. Η ονομασία του προέρχεται από τις «τρεις ωδές» (τρι-ωδίες) που περιλάμβαναν αρχικά οι κανόνες της περιόδου. Η διαμόρφωσή του συνδέεται με την καθιέρωση της σαρανταήμερης νηστείας πριν από το Πάσχα, ενώ το πρώτο έντυπο Τριώδιο στην ελληνική γλώσσα εκδόθηκε το 1522.
Η περίοδος του Τριωδίου χωρίζεται σε τρεις βασικές εβδομάδες:
1η Εβδομάδα – Προφωνή ή Αμόλυτη
Ξεκινά με την Κυριακή του Τελώνου και Φαρισαίου. Ονομάζεται Προφωνή επειδή παλαιότερα διαλαλούσαν την έναρξη των Αποκριών. Λέγεται και «αμόλυτη», καθώς δεν τηρούνταν νηστεία ούτε την Τετάρτη και την Παρασκευή.
2η Εβδομάδα – Κρεατινή ή Κρεοφάγου
Κατά τη διάρκειά της καταλύεται το κρέας όλες τις ημέρες. Η εβδομάδα κορυφώνεται με την Κυριακή της Απόκρεω, την τελευταία ημέρα κρεοφαγίας. Στο μέσον της βρίσκεται η Τσικνοπέμπτη, ημέρα αφιερωμένη στο ψήσιμο κρεάτων και στο γλέντι.
3η Εβδομάδα – Τυρινή ή Τυροφάγου
Κατά την εβδομάδα αυτή επιτρέπονται τα γαλακτοκομικά, τα αυγά και τα ψάρια, όχι όμως το κρέας. Η Κυριακή της Τυρινής είναι η τελευταία ημέρα πριν από την Καθαρά Δευτέρα και τη Μεγάλη Σαρακοστή.
Αποκριά: Ετυμολογία και διάρκεια
Η λέξη «Αποκριά» σημαίνει αποχή από το κρέας και αναφέρεται στο σύνολο της περιόδου των τριών εβδομάδων πριν από τη Σαρακοστή. Ξεκινά περίπου 60 ημέρες πριν από το Πάσχα και αποτελεί μεταβατική φάση από την καθημερινότητα στην πνευματική περισυλλογή.
Λαογραφικά, η Αποκριά συνδέεται με το καρναβάλι — λέξη που προέρχεται από το λατινικό carnem levare («απομάκρυνση του κρέατος»). Η άποψη που συνδέει τη λέξη με το carrus navalis (άρμα-πλοίο) θεωρείται αβάσιμη από την ελληνική λαογραφία.
Ρίζες στην αρχαιότητα
Η ελληνική Αποκριά έχει βαθιές ρίζες στην αρχαιότητα και συνδέεται με τις διονυσιακές τελετές προς τιμήν του Διόνυσος, θεού του κρασιού και της ευθυμίας. Τα Ανθεστήρια, γιορτή αφιερωμένη στα λουλούδια, το κρασί αλλά και τις ψυχές των νεκρών, αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διπλής διάστασης: χαρά και θάνατος, γλέντι και μνήμη.
Κατά τη διάρκεια των Ανθεστηρίων, πίστευαν πως οι ψυχές των νεκρών ανέβαιναν στον επάνω κόσμο. Οι ζωντανοί τους προσέφεραν πανσπερμία — ένα μείγμα σπόρων, παρόμοιο με τα σημερινά κόλλυβα. Η συνύπαρξη ζωής και θανάτου, χαράς και περισυλλογής, αποτελεί στοιχείο που διατηρείται και στη χριστιανική περίοδο.
Ψυχοσάββατα: Μνήμη και τιμή στους νεκρούς
Τα Ψυχοσάββατα της δεύτερης και τρίτης εβδομάδας του Τριωδίου, καθώς και το πρώτο Σάββατο της Σαρακοστής, είναι αφιερωμένα στους κεκοιμημένους. Οι πιστοί προσφέρουν κόλλυβα, πρόσφορα και ψυχούδια, ενώ σε πολλές περιοχές απέφευγαν το σκούπισμα ή το λούσιμο, ώστε να μην «ενοχλήσουν» τις ψυχές.
Τσικνοπέμπτη: Το αποκορύφωμα της Κρεατινής
Η Τσικνοπέμπτη, η Πέμπτη της δεύτερης εβδομάδας, είναι αφιερωμένη στο ψήσιμο κρέατος. Η λέξη προέρχεται από την «τσίκνα», τη μυρωδιά του ψημένου κρέατος. Βρίσκεται έντεκα ημέρες πριν από την Καθαρά Δευτέρα και λειτουργεί ως κορύφωση της κρεατοφαγικής περιόδου πριν από τη σταδιακή νηστεία.
Καθαρά Δευτέρα και Κούλουμα
Η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την έναρξη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η λέξη «Καθαρά» δηλώνει την πνευματική και σωματική κάθαρση μέσω της νηστείας. Παραδοσιακά, η ημέρα γιορτάζεται με τα Κούλουμα — τη μαζική έξοδο στην ύπαιθρο — και το πέταγμα του χαρταετού, σύμβολο ανάτασης και ελπίδας.
Σύμφωνα με τον λαογράφο Νικόλαος Πολίτης, η λέξη «κούλουμα» πιθανώς προέρχεται από το λατινικό cumulus, που σημαίνει αφθονία ή επίλογος.
Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας καθαρίζονται σχολαστικά τα σκεύη από τα λίπη της Αποκριάς, ενώ αλλού επιβιώνουν έθιμα μεταμφίεσης και υπαίθριου γλεντιού.
Η συνύπαρξη αντιθέτων
Η Κυριακή της Απόκρεω βρίσκεται στο μεταίχμιο δύο κόσμων: του ξεφαντώματος και της εγκράτειας. Από τη μία πλευρά, τα καρναβαλικά δρώμενα και οι διονυσιακές καταβολές· από την άλλη, η υπενθύμιση της κρίσης και της πνευματικής ευθύνης.
Η περίοδος των Αποκριών δεν είναι απλώς μια λαϊκή γιορτή μεταμφίεσης. Είναι μια πολιτισμική και θρησκευτική γέφυρα που ενώνει το αρχαίο με το χριστιανικό, το γλέντι με τη νηστεία, τη ζωή με τη μνήμη των νεκρών — προετοιμάζοντας τον άνθρωπο για τη βαθύτερη εμπειρία της Σαρακοστής και της Ανάστασης.
About The Author
