Η 12η Ιανουαρίου 1822 αποτελεί μία από τις πιο δραματικές σελίδες της Ελληνικής Επανάστασης στην Εύβοια. Στη μάχη των Στύρων, ο Ηλίας Μαυρομιχάλης, γιος της ιστορικής οικογένειας της Μάνης και γνωστός με το προσωνύμιο «Νεραϊδογέννητος», πέφτει μαχόμενος, αφήνοντας πίσω του έναν θάνατο που μετατρέπεται σε σύμβολο θυσίας.
Λίγες ημέρες νωρίτερα, ο Μαυρομιχάλης αποβιβάζεται στο νησί επικεφαλής σώματος Μανιατών, με αποστολή να ενισχύσει την επαναστατική προσπάθεια και να πιέσει την ισχυρά οχυρωμένη Κάρυστο, όπου η οθωμανική παρουσία παραμένει κυρίαρχη. Μαζί με άλλους οπλαρχηγούς, όπως τον Βάσο Μαυροβουνιώτη, επιχειρεί να ανακόψει την προέλαση των οθωμανικών δυνάμεων στην περιοχή των Στύρων.
Η σύγκρουση, όμως, παίρνει γρήγορα δυσμενή τροπή. Οθωμανικές ενισχύσεις φτάνουν από την Κάρυστο, διασπώντας τις ελληνικές γραμμές. Η υποχώρηση μετατρέπεται σε άτακτη διάλυση και μικρές ομάδες αγωνιστών αποκόπτονται. Ανάμεσά τους και ο Ηλίας Μαυρομιχάλης, που αρνείται να εγκαταλείψει τη μάχη.
Η τελική πράξη γράφεται στη θέση Κοκκινόμυλος. Εκεί, ο Μαυρομιχάλης οχυρώνεται σε έναν ανεμόμυλο με ελάχιστους συντρόφους και πολεμά μέχρι τέλους. Οι πηγές μιλούν για μάχη σώμα με σώμα, για μια απέλπιδα αντίσταση που δεν στόχευε πια στη νίκη, αλλά στη διατήρηση της τιμής. Όταν όλα τελειώνουν, οι Οθωμανοί αποκεφαλίζουν τον νεκρό αγωνιστή και στέλνουν το κεφάλι του στην Κωνσταντινούπολη, ως μέσο εκφοβισμού και παραδειγματισμού.
Η λαϊκή παράδοση προσθέτει μια ακόμη δραματική πινελιά: όταν το κεφάλι του Μαυρομιχάλη παρουσιάστηκε στον Ομέρ Μπέη, λέγεται πως εκείνος λύγισε και ψιθύρισε «Κρίμα το παλικάρι». Άλλες αφηγήσεις, πιο σκοτεινές, μιλούν για Έλληνες αγωνιστές που προτίμησαν τον θάνατο μεταξύ τους παρά την αιχμαλωσία.
Ο θάνατος του Ηλία Μαυρομιχάλη δεν ανέκοψε τον Αγώνα. Αντίθετα, χαράχτηκε στη συλλογική μνήμη ως μια από τις πιο σκληρές αλλά και πιο ηρωικές στιγμές της Επανάστασης στην Εύβοια.
