Τα Θεοφάνια συγκαταλέγονται στις αρχαιότερες και σημαντικότερες εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Καθιερώθηκαν ήδη από τον 2ο αιώνα μ.Χ. και τιμώνται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου, σηματοδοτώντας την ολοκλήρωση του Δωδεκαημέρου, το οποίο ξεκινά με τα Χριστούγεννα. Η γιορτή είναι γνωστή και ως Επιφάνεια ή Φώτα, καθώς συνδέεται με τον φωτισμό της ανθρωπότητας μέσω της θείας αποκάλυψης.
Η εορτή αναφέρεται στη Βάπτιση του Ιησούς Χριστός στον Ιορδάνη ποταμό από τον Ιωάννης ο Πρόδρομος. Σύμφωνα με τις Γραφές, κατά τη στιγμή της Βάπτισης φανερώθηκαν και τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας: ο Υιός που βαπτίζεται, το Άγιο Πνεύμα που κατέρχεται υπό μορφή περιστεριού και η φωνή του Θεού Πατέρα που ακούγεται από τον ουρανό. Πρόκειται για τη μοναδική, άμεση φανέρωση της Αγίας Τριάδας στον κόσμο, όπως καταγράφεται στα Ευαγγέλια των Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά.
Στις Δυτικές Εκκλησίες, τα Θεοφάνια συνδέονται κυρίως με την προσκύνηση των Τριών Μάγων στη φάτνη της Γέννησης. Στην Ορθόδοξη παράδοση, όμως, το επίκεντρο της εορτής παραμένει η Βάπτιση του Χριστού και ο πνευματικός φωτισμός του ανθρώπου.
Πώς καθιερώθηκαν τα Θεοφάνια
Οι ιστορικές πηγές δεν προσδιορίζουν με απόλυτη ακρίβεια πότε καθιερώθηκε η εορτή. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναφέρει ότι ήδη από τον 2ο αιώνα ομάδες Γνωστικών τιμούσαν τη Βάπτιση του Χριστού στις αρχές Ιανουαρίου. Κατά τον 4ο αιώνα, τα Θεοφάνια καθιερώθηκαν επίσημα σε όλη την Εκκλησία ως μεγάλη δεσποτική εορτή, συνδεδεμένη με το Άγιο Βάπτισμα και τον φωτισμό της ανθρωπότητας.
Παράλληλα, η Εκκλησία αξιοποίησε και παλαιότερα στοιχεία της αρχαιότητας. Στην Αίγυπτο και την Αραβία, η 6η Ιανουαρίου συνδεόταν με τον εορτασμό του χειμερινού ηλιοστασίου και τη νίκη του φωτός επί του σκότους. Σταδιακά, η χριστιανική εορτή των Θεοφανίων αντικατέστησε αυτές τις δοξασίες, προσδίδοντας νέο, θεολογικό περιεχόμενο στο μήνυμα του φωτός.
Ο Μεγάλος Αγιασμός και η Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού
Κεντρικό στοιχείο των Θεοφανίων αποτελεί ο Μέγας Αγιασμός των υδάτων, που τελείται εντός των ναών. Ακολουθεί η Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού σε θάλασσες, ποτάμια, λίμνες ή δεξαμενές, σε ανάμνηση της Βάπτισης του Χριστού στον Ιορδάνη.
Στην Ελλάδα, η τελετή έχει και έντονο δημόσιο χαρακτήρα, καθώς παρίστανται εκπρόσωποι της πολιτείας και των τοπικών αρχών. Ιδιαίτερα γνωστή είναι η τελετή στον Πειραιά, η οποία καθιερώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα και συνεχίζει μέχρι σήμερα να συγκεντρώνει πλήθος πιστών.
Η εορτή κορυφώνεται με το Απολυτίκιο των Θεοφανείων, έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους ύμνους της Ορθόδοξης λατρείας, που υμνεί τη φανέρωση της Αγίας Τριάδας και τον φωτισμό του κόσμου.
