Tim Berners-Lee: «Το διαδίκτυο έχει χάσει τον δρόμο του αλλά μπορούμε ακόμη να το πάρουμε πίσω»

Ο εφευρέτης του Παγκόσμιου Ιστού μιλά για την εμπορευματοποίηση, τους εθιστικούς αλγορίθμους και τη «μάχη για την ψυχή» του ίντερνετ, με αφορμή το νέο του βιβλίο This is for Everyone Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά τη γέννηση του Παγκόσμιου Ιστού, ο άνθρωπος που τον δημιούργησε παραδέχεται ότι το όραμά του έχει αλλοιωθεί. Ο Sir Tim Berners-Lee, ο Βρετανός επιστήμονας υπολογιστών που το 1989 έθεσε τα θεμέλια του διαδικτύου, δηλώνει σήμερα πως η ψηφιακή του εφεύρεση έχει απομακρυνθεί επικίνδυνα από τον αρχικό της σκοπό: έναν ελεύθερο, ανοιχτό και καθολικά προσβάσιμο χώρο γνώσης και επικοινωνίας. Με αφορμή την προώθηση του βιβλίου του This is for Everyone και περιοδεία του στην Αυστραλία, ο Berners-Lee εμφανίζεται αποφασισμένος αλλά και ανήσυχος. Όπως τονίζει, το διαδίκτυο, που πλέον χρησιμοποιείται καθημερινά από περίπου 5,5 δισεκατομμύρια ανθρώπους, δεν λειτουργεί πια ως η δημοκρατική δύναμη που είχε φανταστεί. Παρ’ όλα αυτά, επιμένει πως «δεν είναι αργά για να διορθωθεί». Ο ίδιος περιγράφει τα πρώτα χρόνια του ιστού ως μια περίοδο ανεξάντλητου ενθουσιασμού και δημιουργικότητας. Σήμερα, όμως, μιλά για μια συντονισμένη προσπάθεια –μαζί με ακτιβιστές, προγραμματιστές και ερευνητές– ώστε να ανακτηθεί ο έλεγχος του διαδικτύου από τις μεγάλες εταιρείες και να επιστρέψει στους χρήστες του. Τη διαδικασία αυτή τη χαρακτηρίζει ευθέως ως «μάχη για την ψυχή του διαδικτύου». Σύμφωνα με τον Berners-Lee, η αρχή της εκτροπής έγινε όταν το διαδίκτυο μετατράπηκε σε πεδίο έντονης εμπορικής εκμετάλλευσης. Ειδική μνεία κάνει στη διαχείριση των ονομάτων χώρου, τα οποία –όπως υποστηρίζει– θα έπρεπε να βρίσκονται υπό μη κερδοσκοπικό έλεγχο και να υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον. Αντί γι’ αυτό, τη δεκαετία του ’90, ο χώρος του .com εξελίχθηκε σε άναρχο εμπορικό πεδίο, όπου κυριάρχησαν αμφιλεγόμενες πρακτικές. Η επιδίωξη του κέρδους, όπως λέει, άρχισε να καθορίζει τον ίδιο τον σχεδιασμό των ψηφιακών πλατφορμών. Το 2016, με φόντο τις αμερικανικές εκλογές, ο Berners-Lee συνειδητοποίησε πλήρως τις σκοτεινές δυνατότητες του διαδικτύου, ενώ λίγα χρόνια αργότερα μίλησε δημόσια για τη βαθιά απογοήτευσή του απέναντι στην εξάπλωση της παραπληροφόρησης, της τοξικότητας και της χειραγώγησης. Εδώ και 35 χρόνια διατηρεί το προσωπικό του ιστολόγιο, το οποίο θεωρείται από πολλούς το πρώτο blog στον κόσμο. Σε πρόσφατη ανάρτησή του, τον Ιούνιο του 2024, παρουσίασε έναν εκτενή χάρτη του σύγχρονου διαδικτύου: από εργαλεία επικοινωνίας και συνεργασίας, όπως το email και οι πλατφόρμες τηλεδιάσκεψης, μέχρι την υγεία, τη δημιουργικότητα και την ψηφιακή αυτονομία. Το συμπέρασμά του είναι σαφές: στο σύνολό του, το διαδίκτυο παραμένει κάτι θετικό. Ωστόσο, σε μια «κόκκινη ζώνη» του χάρτη του συγκεντρώνονται οι μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και τα φαινόμενα που τις συνοδεύουν: εθισμός, πόλωση, παραπληροφόρηση, χειραγώγηση των χρηστών και επιπτώσεις στην ψυχική υγεία. Αυτή η πλευρά του διαδικτύου, όπως λέει, έχει σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να μεγιστοποιεί την εμπλοκή και, τελικά, να «ευνοεί το κακό». Παρότι αναγνωρίζει ότι αυτό το κομμάτι αποτελεί μόνο ένα μέρος του ψηφιακού οικοσυστήματος, επισημαίνει ότι εκεί αφιερώνεται δυσανάλογα πολύς χρόνος, ακριβώς επειδή οι πλατφόρμες είναι εθιστικές από τον ίδιο τους τον σχεδιασμό. Καταρρίπτοντας την παλιά αντίληψη ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερη, ο Berners-Lee υπογραμμίζει πως ο τρόπος που σχεδιάζονται οι ψηφιακές υπηρεσίες παίζει καθοριστικό ρόλο. Ένας ιστότοπος μπορεί να ενισχύει τη συνεργασία και τη δημιουργικότητα ή, αντίθετα, να καλλιεργεί τον διχασμό και την εκμετάλλευση, ανάλογα με τις προτεραιότητες που έχουν τεθεί στον αλγόριθμό του. Για τον εφευρέτη του Παγκόσμιου Ιστού, το στοίχημα παραμένει ανοιχτό: αν το διαδίκτυο θα συνεχίσει να υπηρετεί στενά εμπορικά συμφέροντα ή αν, με συλλογική προσπάθεια, μπορεί να ξαναγίνει ένας χώρος συνεργασίας, συμπόνιας και δημοκρατίας. (Με πληροφορίες από τον Guardian)