Στο μεταίχμιο της λογικής και του τρόμου
Το «Στο στόμα της τρέλας» του Τζον Κάρπεντερ αποτελεί μία από τις κορυφαίες στιγμές του σύγχρονου κινηματογραφικού τρόμου και ταυτόχρονα μία από τις πλέον φιλόδοξες δημιουργίες της δεκαετίας του 1990, μια ταινία που αρνείται να εγκλωβιστεί στις συμβάσεις του είδους και μετατρέπει το μεταφυσικό θρίλερ σε φιλοσοφικό στοχασμό γύρω από τη φύση της πραγματικότητας, τη δύναμη της αφήγησης και την ευκολία με την οποία ο ανθρώπινος νους μπορεί να παραδοθεί στην παράνοια όταν οι βεβαιότητες που τον συγκρατούν αρχίσουν να καταρρέουν. Ο Κάρπεντερ, έχοντας ήδη χαρίσει στο κοινό μερικές από τις σημαντικότερες ταινίες τρόμου της εποχής του, προσεγγίζει εδώ το υλικό του με αξιοθαύμαστη ωριμότητα και αυτοπεποίθηση, συνδυάζοντας το μυστήριο, την αγωνία, τον υπαρξιακό τρόμο, το μαύρο χιούμορ και την επιστημονική φαντασία σε ένα έργο που δεν ενδιαφέρεται να τρομάξει μόνο με εικόνες και τέρατα, αλλά κυρίως να διαβρώσει αργά και βασανιστικά την εμπιστοσύνη του θεατή σε όσα βλέπει, μετατρέποντάς τον σε συμμέτοχο μιας εμπειρίας όπου τα όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη μυθοπλασία εξαφανίζονται ολοκληρωτικά.
Η αφετηρία της ιστορίας μοιάζει σχεδόν συμβατική. Ο Τζον Τρεντ, ένας ικανότατος ερευνητής ασφαλιστικών υποθέσεων, άνθρωπος της λογικής, της απόδειξης και της ψυχρής σκέψης, αναλαμβάνει να εντοπίσει τον διάσημο συγγραφέα τρόμου Σάτερ Κέιν, ο οποίος έχει εξαφανιστεί λίγο πριν από την έκδοση του νέου του βιβλίου, σε μια περίοδο όπου εκατομμύρια αναγνώστες περιμένουν με φανατισμό το επόμενο έργο του και η απουσία του προκαλεί κύματα βίας και ανεξήγητης κοινωνικής αναστάτωσης. Ο Τρεντ αντιμετωπίζει την υπόθεση με τον συνηθισμένο κυνισμό του, θεωρώντας ότι πρόκειται για ακόμη ένα ευφυές διαφημιστικό τέχνασμα μιας εκδοτικής εταιρείας, όμως όσο η έρευνά του προχωρά, τόσο οι βεβαιότητες που τον χαρακτήριζαν αρχίζουν να καταρρέουν, μέχρι τη στιγμή που θα βρεθεί στην απόκοσμη κωμόπολη Χομπς Εντ, έναν τόπο που δεν υπάρχει σε κανέναν χάρτη αλλά μοιάζει να έχει ξεπηδήσει αυτούσιος από τις σελίδες των μυθιστορημάτων του Κέιν, μετατρέποντας την αναζήτηση ενός ανθρώπου σε μια τρομακτική κατάδυση στα πιο σκοτεινά βάθη της ανθρώπινης αντίληψης.
Η μεγαλύτερη αρετή του σεναρίου βρίσκεται στο ότι δεν αντιμετωπίζει τον τρόμο ως σειρά από αιματηρά επεισόδια ή εύκολους εντυπωσιασμούς, αλλά ως μια σταδιακή αποσύνθεση της ίδιας της πραγματικότητας. Ο Κάρπεντερ οικοδομεί με εξαιρετική υπομονή έναν κόσμο όπου κάθε βήμα οδηγεί σε νέα ερωτήματα αντί για απαντήσεις, κάθε αποκάλυψη γεννά ακόμη μεγαλύτερη αβεβαιότητα και κάθε προσπάθεια του πρωταγωνιστή να επιβάλει λογική τάξη στα γεγονότα καταλήγει να τον βυθίζει βαθύτερα στην αμφιβολία. Η ταινία κατορθώνει έτσι να μετατρέψει τον θεατή σε συνοδοιπόρο του ήρωά της, καθώς και οι δύο παρακολουθούν την πραγματικότητα να μεταμορφώνεται μπροστά στα μάτια τους χωρίς να μπορούν πλέον να διακρίνουν τι είναι αληθινό, τι αποτελεί παραισθητική εμπειρία και τι έχει ήδη περάσει οριστικά στο πεδίο της μυθοπλασίας. Η αφήγηση λειτουργεί σαν ένας λαβύρινθος χωρίς έξοδο, όπου κάθε μονοπάτι οδηγεί πίσω στο ίδιο σημείο και κάθε προσπάθεια διαφυγής μοιάζει προκαθορισμένη από μια ανώτερη δύναμη που κινεί αόρατα τα νήματα.
Η επιρροή του Χάουαρντ Φίλιπς Λάβκραφτ είναι διάχυτη σε κάθε πτυχή της ταινίας, όχι όμως ως απλή μεταφορά συγκεκριμένων ιστοριών ή χαρακτήρων, αλλά ως βαθιά αφομοίωση της κοσμοθεωρίας του. Ο Κάρπεντερ αντιλαμβάνεται ότι ο αυθεντικός λαβκραφτικός τρόμος δεν γεννιέται από την εμφάνιση τεράτων, αλλά από τη συνειδητοποίηση πως ο άνθρωπος δεν αποτελεί το κέντρο της ύπαρξης, πως υπάρχουν δυνάμεις ασύλληπτες για τον ανθρώπινο νου και πως η ίδια η πραγματικότητα μπορεί να είναι πολύ πιο εύθραυστη απ’ όσο πιστεύουμε. Ο Σάτερ Κέιν λειτουργεί ως μια σχεδόν μυθική μορφή δημιουργού, ο οποίος δεν γράφει απλώς ιστορίες αλλά μετασχηματίζει τον κόσμο μέσω της γραφής του, ενώ οι αναγνώστες του, πιστεύοντας με πάθος στα έργα του, γίνονται άθελά τους οι φορείς μιας δύναμης που αλλοιώνει την ίδια την ύπαρξη. Έτσι η ταινία υπερβαίνει τα όρια ενός μεταφυσικού θρίλερ και εξελίσσεται σε έναν εξαιρετικά ενδιαφέροντα στοχασμό πάνω στη δύναμη της τέχνης, της πίστης, της μαζικής κουλτούρας και της ανθρώπινης φαντασίας.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί και ο τρόπος με τον οποίο ο Κάρπεντερ σχολιάζει τη σχέση δημιουργού και δημιουργήματος. Ο Σάτερ Κέιν εμφανίζεται ταυτόχρονα ως συγγραφέας, ως προφήτης, ως μαριονετίστας αλλά και ως όργανο δυνάμεων που υπερβαίνουν ακόμη και τον ίδιο, ενώ ο Τζον Τρεντ αντιπροσωπεύει τον άνθρωπο που αρνείται να δεχθεί ότι ίσως δεν είναι ο κυρίαρχος της ζωής του αλλά ένας χαρακτήρας εγκλωβισμένος σε μια ιστορία ήδη γραμμένη. Η ιδέα ότι η πραγματικότητα μπορεί να αποτελεί προϊόν αφήγησης, ότι οι άνθρωποι ίσως υπάρχουν επειδή κάποιος τους επινόησε και ότι η ελευθερία της βούλησης δεν είναι παρά μια ψευδαίσθηση, χαρίζει στην ταινία μια εντυπωσιακή φιλοσοφική διάσταση που ελάχιστα έργα του είδους έχουν καταφέρει να προσεγγίσουν με ανάλογη τόλμη και κινηματογραφική αποτελεσματικότητα.
Η σκηνοθεσία του Τζον Κάρπεντερ βρίσκεται σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο. Με απόλυτο έλεγχο του ρυθμού, με υποδειγματική οικονομία στα ειδικά εφέ, με κάδρα που αποπνέουν διαρκώς μια αίσθηση απομόνωσης και απειλής και με μια φωτογραφία που μετατρέπει ακόμη και τους πιο καθημερινούς χώρους σε εφιαλτικά τοπία, δημιουργεί μια ατμόσφαιρα που δεν βασίζεται στις εύκολες εκπλήξεις αλλά στη συνεχή ψυχολογική πίεση. Οι σκηνές στην έρημη εθνική οδό, οι αλλόκοτοι κάτοικοι του Χομπς Εντ, οι παραμορφώσεις των σωμάτων, οι σκοτεινοί διάδρομοι, οι ναοί και τα ερειπωμένα τοπία συνθέτουν έναν κόσμο όπου ο θεατής αισθάνεται πως η πραγματικότητα έχει αρχίσει να αποσυντίθεται πολύ πριν εμφανιστεί οποιοδήποτε υπερφυσικό στοιχείο. Ακόμη και όταν η ταινία περνά σε πιο θεαματικές εικόνες, ο Κάρπεντερ δεν εγκαταλείπει ποτέ την ατμόσφαιρα υπέρ του εντυπωσιασμού, επιβεβαιώνοντας γιατί θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους δημιουργούς στην ιστορία του κινηματογραφικού τρόμου.
Καθοριστική είναι και η συμβολή των ηθοποιών. Ο Σαμ Νιλ παραδίδει μία από τις καλύτερες ερμηνείες της καριέρας του, αποδίδοντας με εξαιρετική λεπτότητα την αργή αλλά αδυσώπητη μετάβαση ενός ανθρώπου από την απόλυτη βεβαιότητα στην ολοκληρωτική κατάρρευση της λογικής. Η ερμηνεία του αποφεύγει τις εύκολες υπερβολές και βασίζεται κυρίως στις μικρές αλλαγές της συμπεριφοράς, στο βλέμμα, στην ειρωνεία που σταδιακά μετατρέπεται σε τρόμο και τελικά σε απόγνωση. Ο Γιούργκεν Πρόχνοφ, ως Σάτερ Κέιν, διαθέτει μια σχεδόν μεταφυσική παρουσία, αποπνέοντας την αίσθηση ενός ανθρώπου που γνωρίζει περισσότερα από όλους τους υπόλοιπους αλλά έχει ήδη παραδοθεί στις δυνάμεις που υπηρετεί, ενώ ακόμη και οι σύντομες εμφανίσεις του Τσάρλτον Ίστον προσδίδουν κύρος και βαρύτητα στην αφήγηση.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει και στο γεγονός ότι η ταινία λειτουργεί ταυτόχρονα ως σχόλιο πάνω στην ίδια τη φύση του κινηματογράφου και της αφήγησης. Ο θεατής καλείται διαρκώς να αναρωτηθεί αν παρακολουθεί μια ιστορία μέσα στην ιστορία, αν οι ήρωες έχουν συνείδηση ότι αποτελούν χαρακτήρες και αν ο ίδιος συμμετέχει άθελά του στον μηχανισμό που γεννά τον τρόμο, αφού όπως οι αναγνώστες των βιβλίων του Σάτερ Κέιν μεταβάλλουν τον κόσμο πιστεύοντας στις ιστορίες του, έτσι και ο κινηματογράφος αποκτά τη δύναμή του επειδή εμείς επιλέγουμε να αφεθούμε στην ψευδαίσθησή του. Το αριστουργηματικό φινάλε, όσο ειρωνικό άλλο τόσο τραγικό, συμπυκνώνει ιδανικά αυτή τη μετα-κινηματογραφική διάσταση, αφήνοντας τον θεατή να αναλογιστεί όχι μόνο όσα προηγήθηκαν αλλά και τη δική του θέση απέναντι στην εικόνα, στη φαντασία και στην έννοια της αλήθειας.
Παρά τη χλιαρή υποδοχή που γνώρισε κατά την πρώτη προβολή της, η ταινία επανεκτιμήθηκε με τα χρόνια και δικαιολογημένα θεωρείται πλέον ένα από τα σημαντικότερα καλτ έργα του σύγχρονου τρόμου, καθώς η θεματική της αποδείχθηκε εντυπωσιακά διαχρονική και η καλλιτεχνική της τόλμη εξακολουθεί να εντυπωσιάζει ακόμη και σήμερα. Ως κατακλείδα της άτυπης «Τριλογίας της Αποκάλυψης» του Τζον Κάρπεντερ, δίπλα στην «Απειλή» και στον «Πρίγκιπα του Σκότους», το «Στο στόμα της τρέλας» δεν αποτελεί μόνο μια από τις κορυφαίες δημιουργίες του σκηνοθέτη, αλλά και μία από τις πιο ευφυείς, ατμοσφαιρικές και πολυεπίπεδες ταινίες τρόμου που γυρίστηκαν ποτέ, ένα έργο που παραμένει συναρπαστικό επειδή κατορθώνει να μετατρέψει τον μεγαλύτερο ανθρώπινο φόβο —την αμφιβολία για την ίδια τη φύση της πραγματικότητας— σε καθαρό, αληθινό κινηματογράφο.
Βαθμολογία: 9/10
(Ειρηναίος Μαράκης, για την Viral Greece)
About The Author
