«Άκουσε τώρα τη φωνή μου. Η φωνή μου θα σε βοηθήσει, να οδηγηθείς βαθιά μέσα στην Ευρώπη. Θα μετρήσω από το ένα έως το δέκα, με το δέκα θα είσαι στην Ευρώπη»
Ελπίζοντας πως δεν θα είμαστε το επόμενο θύμα των νέων γεωπολιτικών εντάσεων και των πολεμικών συγκρούσεων, και καθώς η έλλειψη υπεύθυνων θέσεων και ενημέρωσης σχετικά με το ζήτημα μας φέρνει αντιμέτωπους με μια γενικευμένη κρίση πολιτική, κοινωνική, οικονομική και υγειονομική, και ενώ η Ευρώπη και ολόκληρος ο κόσμος παραπαίουν μέσα σε μια κατάσταση διαρκούς αστάθειας και ιστορικής αποσύνθεσης, προτείνουμε τόσο για θέαση όσο και για μελέτη, είτε βρεθούμε σε καθεστώς περιορισμών είτε όχι, μια σειρά ταινιών του μεγάλου προβοκάτορα Δανού σκηνοθέτη Λαρς φον Τρίερ, ο οποίος γεννήθηκε σαν σήμερα στις 30 Απριλίου 1956 στην Κοπεγχάγη. Αν διαβαστεί με μια πιο κοινωνιολογική οπτική, το έργο του Τρίερ δεν αφορά απλώς μια Ευρώπη ή ένα κόσμο σε κρίση αλλά την ίδια τη δομική κανονικότητα της κρίσης μέσα στον ύστερο καπιταλισμό. Οι θεσμοί του, από το κράτος και το νοσοκομείο έως τις τεχνοκρατικές μορφές “γνώσης”, δεν εμφανίζονται ως ουδέτεροι μηχανισμοί αλλά ως πεδία εξουσίας και πειθάρχησης, όπου η ζωή ρυθμίζεται, ταξινομείται και ελέγχεται. Η παρακμή δεν είναι παρέκκλιση, αλλά οργανικό στοιχείο του συστήματος.
Ξεκινάμε με το The Element of Crime (1984), πρώτη μεγάλου μήκους δημιουργία του Δανού σκηνοθέτη, ο οποίος θα επηρεάσει όσο λίγοι συναδέλφοι του την πορεία και την εξέλιξη του ευρωπαϊκού σινεμά, και στο οποίο πρωταγωνιστεί ο Φίσερ, ένας ντετέκτιβ που για καιρό ζούσε στο Κάιρο και επιστρέφει εσπευσμένα στην Ευρώπη προκειμένου να εξιχνιάσει μια υπόθεση δολοφονιών. Στην προσπάθειά του να εντοπίσει τον δολοφόνο, ακολουθεί τις αμφιλεγόμενες μεθόδους που ο μέντοράς του, Όσμπορν, αναλύει στο βιβλίο του «Το Στοιχείο του Εγκλήματος». Η ταύτιση του Φίσερ με το εγκληματικό μυαλό του δολοφόνου αρχίζει σιγά σιγά να ξεφεύγει από τον έλεγχό του με απρόβλεπτες συνέπειες. Είναι ένα κορυφαίο φιλμ νουάρ, το πρώτο της τριλογίας της Ευρώπης, που μέσα από σκοτεινές αισθητικές τεχνικές μιλά για μια γηραιά ήπειρο ήδη νεκρή, εγκλωβισμένη σε έναν ιστορικό κύκλο φθοράς και βίας.
Στο Epidemic (1987), μεσαία ταινία της τριλογίας της Ευρώπης, ένας σκηνοθέτης και ένας σεναριογράφος πρόκειται να γυρίσουν μια ταινία με θέμα μια επιδημία που εξαπλώνεται σε όλον τον κόσμο. Όπως ακριβώς και ο πρωταγωνιστής τους, δεν αντιλαμβάνονται ότι γύρω τους πραγματικά τους κυριεύει μια επιδημία. Ο ίδιος ο Τρίερ και ο σεναριογράφος του παίζουν τον εαυτό τους μέσα στην ταινία, καταργώντας τα όρια ανάμεσα σε πραγματικότητα και αναπαράσταση. Εδώ η αλληγορία γίνεται πιο καθαρή: η “αρρώστια” δεν είναι απλώς βιολογική αλλά κοινωνική, ιδεολογική, βαθιά ριζωμένη στη δομή της ίδιας της ευρωπαϊκής συνθήκης, όπου η κρίση αναπαράγεται ως κανονικότητα.
Αντίστοιχα στο Europa (1991) ο αιρετικός σκηνοθέτης αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού, ιδεαλιστή, γερμανικής καταγωγής Αμερικανού, ο οποίος ελπίζει να “δείξει κάποια καλοσύνη” στο γερμανικό λαό αμέσως μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στην κατεχόμενη από τις ΗΠΑ Γερμανία, προσλαμβάνεται και πιάνει δουλειά ως οδηγός νυχτερινού τρένου για το σιδηροδρομικό δίκτυο Zentropa, ερωτεύεται μια μοιραία γυναίκα και εμπλέκεται σε μια φιλοναζιστική τρομοκρατική συνωμοσία. Η ταινία, διαβασμένη πολιτικά, δεν αφορά μόνο το παρελθόν αλλά τη διαρκή αδυναμία της Ευρώπης να συγκροτήσει μια πραγματική ρήξη με τον φασισμό, ο οποίος επιστρέφει ως υπόγεια δυνατότητα μέσα στις ίδιες τις δομές της “ομαλότητας” και του φιλελεύθερου εκσυγχρονισμού.
Ακόμα, στην τηλεοπτική μίνι σειρά του The Kingdom (1994 & 1997), τρία χρόνια μετά το Europa, ο Λαρς φον Τρίερ προσγειώνεται από τους γερμανικούς σιδηροδρόμους του ’40 στα νοσοκομεία της σύγχρονης Κοπεγχάγης. Κι από την αλληγορία της υπό διάλυσης μεταπολεμικής Ευρώπης περνά σε εκείνη της αποσύνθεσης του πολυτιμότερου θεσμού προστασίας της δημόσιας υγείας, και δη στο λίκνο της κοινωνικής πρόνοιας, τη Σκανδιναβία. Στη νευροχειρουργική πτέρυγα του κεντρικού νοσοκομείου Βασίλειο, χτισμένου πάνω σε παλιούς μαζικούς τάφους, συμβαίνουν τα πιο αλλόκοτα. Ασθενοφόρα με τις σειρήνες στο φουλ αλλά χωρίς οδηγό καταφθάνουν στην είσοδο. Το κλάμα ενός κοριτσιού στοιχειώνει το φρεάτιο του ανελκυστήρα. Το ακούει μονάχα μια γηραιά κατά φαντασίαν ασθενής, που μπαινοβγαίνει στο νοσοκομείο για να βλέπει συχνότερα τον νοσοκόμο γιο της και θεωρεί εαυτόν μέντιουμ ικανή να επικοινωνεί με το υπερπέραν. Ένας φοιτητής ιατρικής αποκεφαλίζει ένα πτώμα για να εντυπωσιάσει τη γιατρό που τον απορρίπτει. Βετεράνοι επιστήμονες επιδίδονται σε μασονικού τύπου τελετουργίες. Ο νιόφερτος Σουηδός διευθυντής της πτέρυγας περιφέρεται πουλώντας εξουσία και αναθεματίζοντας καθετί δανέζικο. Ένας άλλος ιατρός ζει στα υπόγεια και ντιλάρει φάρμακα στη μαύρη αγορά, ενώ δύο λαντζέρηδες με σύνδρομο Ντάουν σέρνουν τον περίεργο χορό τους σχολιάζοντας τα τεκταινόμενα.
Μια αιρετική ανάγνωση της συγκυρίας
Οι συσχετισμοί που μπορεί να κάνει ο θεατής είναι εύκολοι, επιδημίες, καταρρέον σύστημα υγείας, θεσμική σήψη. Όμως ο Τρίερ δεν παράγει έναν απλό ρεαλισμό αλλά έναν συνδυαστικό κινηματογράφο αλληγορίας και αποδόμησης, όπου η ειρωνεία λειτουργεί ως εργαλείο ρήξης και όχι ως αισθητικό στολίδι. Από αριστερή σκοπιά, αυτό που αναδύεται είναι μια βαθιά δυσπιστία απέναντι σε κάθε επίφαση “κανονικότητας”, καθώς πίσω από αυτήν οργανώνεται μια κοινωνία που διαχειρίζεται τη ζωή ως διοικητικό αντικείμενο.
Η βιοπολιτική διάσταση είναι κεντρική. Το σώμα γίνεται πεδίο εξουσίας, η υγεία εργαλείο ταξικής και θεσμικής διαχείρισης, ενώ η ίδια η έννοια της πρόνοιας μετατρέπεται σε μηχανισμό ελέγχου. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Τρίερ δεν περιγράφει απλώς έναν εφιάλτη αλλά αποκαλύπτει τη δομή μιας πραγματικότητας όπου το “εφιαλτικό” έχει ήδη ενσωματωθεί στο καθημερινό.
Θα λέγαμε ότι οι ταινίες του αφιερώματός μας δεν είναι εύκολες ταινίες ούτε ακαταλαβίστικες, όπως θα έλεγαν διάφοροι κακοπροαίρετοι. Αντίθετα, συγκροτούν ένα αιχμηρό πεδίο ανάγνωσης της Ευρώπης ως ιστορικού και κοινωνικού μηχανισμού σε διαρκή κρίση. Οπωσδήποτε αξίζει να τις ανακαλύψει κανείς, καθώς προσφέρουν μια εναλλακτική, αιρετική και ταυτόχρονα πολιτικά χρήσιμη ανάγνωση της συγκυρίας, όπου η δυστοπία δεν είναι εξαίρεση αλλά κανόνας που πρέπει να αναμετρηθεί κριτικά.
(Ειρηναίος Μαράκης, για την Viral Greece)
About The Author
