«Εάν υπάρχωσι πτωχοί, τούτο συμβαίνει διότι υπάρχουσι πλούσιοι, υπάρχει το κεφάλαιον…»
Η πολιτική ιστορία της νεότερης Ελλάδας διακόπτεται αιφνιδίως την 1η Δεκεμβρίου 1893, όταν ο Χαρίλαος Τρικούπης ανακοινώνει στη Βουλή τη χρεοκοπία του κράτους. Στο τεταμένο αυτό κλίμα, ένα απρόσμενο επεισόδιο διαταράσσει τη συνεδρίαση: ένας νεαρός άνδρας σηκώνεται από τα θεωρεία και απαιτεί την ανάγνωση ψηφίσματος που φέρει «υπογραφάς σοσιαλιστών εργατών». Η παρέμβαση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια πράξη απειθαρχίας, αλλά συμβολική είσοδο των σοσιαλιστικών ιδεών στον ελληνικό πολιτικό χώρο. Ο άνθρωπος αυτός ήταν ο Σταύρος Καλλέργης (1865–1926), ο οποίος συνελήφθη και, κατά την ανάκρισή του, δήλωσε: «Πατρίς μου είνε όλη η Γη και αδελφοί μου πάντες οι πάσχοντες». Από τα πρώτα του βήματα αναδείχθηκε σε κεντρική φυσιογνωμία της πρώιμης σοσιαλιστικής κίνησης στην Ελλάδα, διεκδικώντας για το «έθνος των πτωχών, πασχόντων εργατών» την «πραγματικήν ελευθερίαν», δηλαδή την «απαλλαγήν παντός πάσχοντος εκ της περί της αύριον μερίμνης».
Ο Καλλέργης οραματιζόταν μια ριζικά διαφορετική κοινωνική οργάνωση, όπου «…παν άτομον διά της τριώρου εργασίας του ημερησίως θα απολαμβάνει δικαιωματικώς όλων των απολαύσεων και των αγαθών, άτινα απολαμβάνουσι σήμερον άτομα τινά αποκαλούμενα πλούσιοι». Η σκέψη του, επηρεασμένη από ευρωπαϊκά σοσιαλιστικά και ουτοπικά ρεύματα, ενσωμάτωνε μια πρώιμη κριτική του κεφαλαίου και της κοινωνικής ανισότητας.
Γεννημένος στο Χουμέρι Μυλοποτάμου Κρήτης το 1864, προερχόταν από ιστορική οικογένεια με βυζαντινές καταβολές. Ο πατέρας του, Γεώργιος Καλλέργης, ήταν οπλαρχηγός και διοικητής της επαρχίας Μυλοποτάμου. Η οικογένεια μετακινήθηκε στην Αθήνα μετά τα γεγονότα του 1866 και το Ολοκαύτωμα του Αρκαδίου, καθώς ο πατέρας του είχε επικηρυχθεί λόγω της συμμετοχής του στους κρητικούς αγώνες. Στην πρωτεύουσα, ο Γεώργιος Καλλέργης εργάστηκε τιμητικά στο Παλάτι, γεγονός που διαμόρφωσε ένα περιβάλλον αστικής ανατροφής για τον νεαρό Σταύρο.
Ο Καλλέργης σπούδασε στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Πολυτεχνείου, όμως σύντομα εγκατέλειψε τις σπουδές του, επηρεασμένος από τις εγκυκλοπαιδικές του αναζητήσεις και τις πρώτες σοσιαλιστικές ιδέες. Η φοιτητική του δράση προκάλεσε τη δυσμένεια του βασιλικού περιβάλλοντος, οδηγώντας τελικά στην απομάκρυνση του πατέρα του από το Παλάτι. Την ίδια περίοδο συμμετείχε σε φοιτητικές κινητοποιήσεις με αιτήματα όπως «Δωρεάν Παιδεία», «Ισότης», «Αδελφότης» και «Κοινοκτημοσύνη».
Σοσιαλιστικές ιδέες και πρώιμη πολιτική δράση
Την εποχή εκείνη, οι πρώτοι φορείς σοσιαλιστικής σκέψης στην Ελλάδα ήταν ο Ρόκκος Χοϊδάς και ο Πλάτων Δρακούλης, με τους οποίους ο Καλλέργης ήρθε σε επαφή. Παρότι υπήρξαν προσπάθειες συνεργασίας, σύντομα αναπτύχθηκαν ιδεολογικές διαφοροποιήσεις που οδήγησαν σε διάσπαση του μικρού τότε σοσιαλιστικού χώρου.
Το 1885 ο Χοϊδάς πρότεινε την έκδοση εφημερίδας με τίτλο «Ελευθερία», πρόταση που ο Καλλέργης αρχικά υποστήριξε. Ωστόσο, το εγχείρημα δεν προχώρησε, καθώς ήδη κυκλοφορούσε το έντυπο «Άρδην» του Δρακούλη, το οποίο κάλυπτε μέρος του ίδιου ιδεολογικού πεδίου. Η διεθνής συγκυρία επηρέασε καθοριστικά την πορεία του. Η ίδρυση της Α΄ Διεθνούς (1864) και κυρίως οι αποφάσεις της Β΄ Διεθνούς (1889) για καθιέρωση της 1ης Μαΐου ως ημέρας μνήμης των εργατικών αγώνων του Σικάγο, αποτέλεσαν σημείο αναφοράς για τον Καλλέργη. Υπό αυτό το πρίσμα, ίδρυσε στην Αθήνα τον Κεντρικό Σοσιαλιστικό Σύλλογο την 1η Μαΐου 1890, έναν από τους πρώτους οργανωμένους φορείς σοσιαλιστικής δράσης στην Ελλάδα, με περισσότερα από 200 μέλη.
Τον επόμενο χρόνο ξεκίνησε την έκδοση της εφημερίδας «Σοσιαλιστής», όπου παρουσίαζε αιτήματα όπως η οκτάωρη εργασία, ο κατώτατος μισθός, η ελευθερία λόγου και η κυριακάτικη αργία. Παρά τη σημασία του εγχειρήματος, η έκδοση διακόπηκε σύντομα λόγω οικονομικών δυσκολιών.
Η καθιέρωση της Εργατικής Πρωτομαγιάς
Η πρώτη μαζική εργατική Πρωτομαγιά στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε το 1893, με πρωτοβουλία και οργάνωση του Καλλέργη. Η εκδήλωση έλαβε χώρα στον χώρο όπου αργότερα ανεγέρθηκε το Παναθηναϊκό Στάδιο και συγκέντρωσε περισσότερους από 500 συμμετέχοντες, αριθμός ιδιαίτερα σημαντικός για την εποχή. Μετά την ομιλία του, ο Καλλέργης πρότεινε την υπογραφή ψηφίσματος προς τη Βουλή. Όταν το παρέδωσε προσωπικά στο Κοινοβούλιο, ο πρόεδρος αρνήθηκε να το παραλάβει. Ο Καλλέργης το διάβασε από τα θεωρεία, γεγονός που οδήγησε στη σύλληψή του και στην καταδίκη του σε φυλάκιση 12 ημερών.
Η επόμενη χρονιά συνοδεύτηκε από εκ νέου εορτασμό και νέες συλλήψεις. Ο Καλλέργης, αφού αθωώθηκε, κατέφυγε στο Παρίσι, όπου ήρθε σε επαφή με σημαντικές μορφές της ευρωπαϊκής διανόησης, όπως τον Ζαν Ζωρές, τον Εμίλ Ζολά και τον Πιοτρ Κροπότκιν, πριν επιστρέψει στην Αθήνα.
«Όλα τα πράγματα κοινά…»
Η σκέψη του Καλλέργη συγκροτεί ένα συνεκτικό ουτοπικό και σοσιαλιστικό σχέδιο, όπου η ατομική ιδιοκτησία υποχωρεί έναντι της συλλογικής χρήσης των αγαθών. Υποστήριζε την κατάργηση του χρήματος και την αντικατάστασή του από προϊόντα εργασίας, ενώ προέκρινε μια κοινωνία όπου η εργασία θα περιορίζεται στο ελάχιστο απαραίτητο και η παραγωγή θα αυτοματοποιείται. Στην μπροσούρα «Εγκόλπιον Εργάτου» (1893) και σε άλλα έργα, όπως το «Πρακτικό Κοσμοπολίτικο Σοσιαλισμό» και την «Πραγματεία περί Σοσιαλισμού, Μηδενισμού, Αναρχίας», αποτυπώνει ένα σύστημα κοινωνικής οργάνωσης βασισμένο σε αποκεντρωμένες κοινότητες. Στο κείμενο «Η εν Κρήτη Σοσιαλιστική Πολιτεία» προτείνει μια φεντεραλιστική δομή δήμων με αυτοδιοίκηση, ισότητα αξιωμάτων και κατάργηση κοινωνικών ιεραρχιών.
Στο σχέδιό του, ακόμη και οι μηχανισμοί τάξης και δικαιοσύνης μετασχηματίζονται: οι φυλακές αντικαθίστανται από ιδρύματα θεραπευτικού χαρακτήρα, ενώ η ασφάλεια ανατίθεται σε πολιτοφυλακές εργατών. Η εργασία καθίσταται υποχρεωτική αλλά περιορισμένη σε μία ή δύο ώρες ημερησίως, ενώ οι διευθυντικές θέσεις εναλλάσσονται και δεν συνεπάγονται προνόμια.
Η έντονη πολιτική και ιδεολογική του δράση προκάλεσε αντιδράσεις ακόμη και από πρώην συνεργάτες του. Επιστρέφοντας στην Κρήτη, εξελέγη πληρεξούσιος της Κρητικής Πολιτείας και έθεσε υποψηφιότητα για βουλευτής Ρεθύμνου, όμως οι απόπειρες δολοφονίας εναντίον του τον ανάγκασαν να εγκαταλείψει εκ νέου το νησί. Μετά από σύντομη παραμονή στην Αθήνα, όπου προσπάθησε ανεπιτυχώς να επανεκδώσει τον «Σοσιαλιστή», επέστρεψε ξανά στην Κρήτη το 1905, ζώντας σε συνθήκες ένδειας, έχοντας εξαντλήσει την οικογενειακή του περιουσία στην υπηρεσία του σοσιαλιστικού του οράματος.
Πηγές:
– Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης, Σταύρος Καλλέργης: Ένας αγωνιστής του σοσιαλισμού, εφημερίδα “ΤΟ ΠΟΝΤΙΚΙ”
– Παναγιώτης Ξηρουχάκης, Σταύρος Καλλέργης – Ένας Κρητικός ουτοπικός σοσιαλιστής, εφημερίδα “Αγώνας της Κρήτης”
– Κωστής Καρπόζηλος, Σταύρος Καλλέργης: πρωτοπόρος σοσιαλιστής, εφημερίδα “ΤΑ ΝΕΑ”
–“Αδελφοί μου πάντες οι πάσχοντες”: Ποιος θυμάται τον Κρητικό Σταύρο Καλλέργη που καθιέρωσε τους εορτασμούς στην Ελλάδα για την Εργατική Πρωτομαγιά;, εφημερίδα “Αγώνας της Κρήτης” (1/05/2023)
–Σταύρος Καλλέργης, Ο πρωτοπόρος σοσιαλιστής (ντοκιμαντέρ στη Βουλή Τηλεόραση)
(Ειρηναίος Μαράκης, για την Viral Greece)
About The Author
