Απόκριες και Καρναβάλι στην Ελλάδα: Ήθη, έθιμα και γιορτές

Αναβιώνοντας παραδόσεις, μεταμφιέσεις και λαογραφικά δρώμενα από την Πάτρα μέχρι τη Νάουσα και τον Τύρναβο

Οι Απόκριες στην Ελλάδα είναι μια γιορτή με βαθιές ρίζες στην ιστορία και τη λαογραφία της χώρας, η οποία συνδέεται με τις τρεις εβδομάδες πριν από την Καθαρά Δευτέρα, οπότε αρχίζει η Μεγάλη Σαρακοστή. Η περίοδος αυτή ταυτίζεται με το Τριώδιο, που ξεκινά από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου και ολοκληρώνεται την Κυριακή της Τυροφάγου ή Τυρινής. Η ονομασία «Απόκριες» προέρχεται από τη βυζαντινή λέξη ἀποκρέα, που σημαίνει «αποχή από το κρέας». Η αντίστοιχη λατινική λέξη, Carnevale, συνδέεται επίσης με το κρέας (Carne) και το «αντίο» (Vale), υποδηλώνοντας τη μετάβαση σε περίοδο νηστείας.

Η πρώτη εβδομάδα των Αποκριών, η Προφωνή, ξεκινά με ανακοινώσεις και διαλαλήσεις για την έναρξη των γιορτών και κορυφώνεται την Κυριακή του Ασώτου. Η δεύτερη εβδομάδα ονομάζεται Κρεατινή ή εβδομάδα της Κρεοφάγου, όπου το κρέας καταναλώνεται ελεύθερα και η διασκέδαση φτάνει στο ζενίθ με γλέντια και φαγοπότια χωρίς περιορισμούς. Η τρίτη εβδομάδα, η Τυρινή ή εβδομάδα της Τυροφάγου, χαρακτηρίζεται από κατανάλωση γαλακτοκομικών προϊόντων και προετοιμάζει τους πιστούς για τη νηστεία της Σαρακοστής.

Η ουσία της αποκριάτικης περιόδου είναι το γλέντι, η ψυχαγωγία και η μεταμφίεση. Τα έθιμα αυτά έχουν τις ρίζες τους στις αρχαίες διονυσιακές γιορτές και στις ρωμαϊκές Saturnalia και Lupercalia, όπου οι άνθρωποι μεταμφιέζονταν, τραγουδούσαν, χόρευαν και γλεντούσαν προς τιμή του Διόνυσου.

Η Πάτρα θεωρείται η πρωτεύουσα του ελληνικού καρναβαλιού. Το Πατρινό Καρναβάλι, με ιστορία από τις αρχές του 19ου αιώνα, διαρκεί δύο μήνες και κορυφώνεται με την παρέλαση αρμάτων, την οποία ηγείται το ομοίωμα του «Καρνάβαλου». Στην παρέλαση συμμετέχουν πάνω από 80.000 καρναβαλιστές και πλήθος επισκεπτών, ενώ τα γλέντια συνοδεύονται από μασκαράτες, σατιρικές εκδηλώσεις και μουσική.

Άλλα σημαντικά κέντρα καρναβαλιού είναι η Ξάνθη με το Ξανθιώτικο Καρναβάλι και έντονα λαογραφικά στοιχεία, το Ρέθυμνο με χιουμοριστικά δρώμενα και κρητική καντάδα στους δρόμους, το Μοσχάτο Αττικής και ο Άγιος Ιωάννης Ρέντη στο λεκανοπέδιο Αττικής, η Πλάκα των Αθηνών, η Θήβα με τον «βλάχικο γάμο», η Νάουσα με τις παραδοσιακές Μπούλες, η Σύρος, η Κοζάνη με το έθιμο του φανού, το Ναύπλιο με το Βενετσιάνικο Καρναβάλι, η Ζάκυνθος με τον Βενετσιάνικο γάμο και η Κάρπαθος με το «Λαϊκό Δικαστήριο των Ανήθικων Πράξεων».

Στο Γαλαξίδι, η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτείται από τον Αλευροπόλεμο, ένα παιχνίδι με σακουλάκια αλευριού και φούμο που πλημμυρίζει τους δρόμους της πόλης, ενώ στην Αμφισσα το τριήμερο περιλαμβάνει τα στοιχειά της Χάρμαινας, με το «Ξύπνημα και κάλεσμα του Κωνσταντή» και την «Πάλη των Στοιχειών». Στη Νάουσα, οι Γενίτσαροι και οι Μπούλες αναβιώνουν το ιστορικό έθιμο με πομπές, παραδοσιακούς χορούς και σατιρικά δρώμενα. Στην Κοζάνη, οι φανοί ανάβουν στις γειτονιές και συνοδεύονται από γλέντια, χορούς και μουσική, ενώ στον Τύρναβο, το Μπουρανί γιορτάζεται με τον φαλλό ως σύμβολο γονιμότητας και την αντίστοιχη Καθαροδευτεριάτικη γιορτή. Στο Σοχό της Θεσσαλονίκης, οι κουδουνοφόροι και η παρέλαση με τα καλπάκια αντιπροσωπεύουν τις παραδόσεις συγχώρεσης και ξύπνησης της φύσης.

Διεθνώς, οι Απόκριες και το Καρναβάλι διατηρούν τη σημασία τους σε καθολικές και ορθόδοξες χώρες, όπως η Κολωνία και άλλες πόλεις της Γερμανίας, η Βενετία και η Νίκαια στη Γαλλία, και το Ρίο ντε Τζανέιρο στη Βραζιλία, όπου το Καρναβάλι ξεπερνά κάθε φαντασμαγορική φαντασία, με χορούς, μουσική και έντονο τοπικό χρώμα.

Οι Απόκριες και το Καρναβάλι στην Ελλάδα συνεχίζουν να αποτελούν ζωντανή μαρτυρία της λαϊκής παράδοσης, της δημιουργικότητας και της κοινής γιορτής, φέρνοντας μαζί ιστορία, χιούμορ, σατιρικά δρώμενα, χορούς και αστείρευτη διάθεση για διασκέδαση.

(Επιμέλεια: Ειρηναίος Μαράκης)

Πηγές: