Ο νομπελίστας πορτογάλος συγγραφέας που μετέτρεψε την αλληγορία σε εργαλείο πολιτικής και φιλοσοφικής αναζήτησης, αφήνοντας πίσω του ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα του 20ού αιώνα
Στις 18 Ιουνίου 2010 πέθανε στο Λανθαρότε των Καναρίων Νήσων ο Ζοζέ Σαραμάγκου, ένας από τους σημαντικότερους ευρωπαίους συγγραφείς της σύγχρονης εποχής και ο πρώτος πορτογάλος λογοτέχνης που τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η Σουηδική Ακαδημία, απονέμοντάς του το βραβείο το 1998, εξήρε την ικανότητά του να αποκαλύπτει, μέσα από τις αλληγορίες και τη λεπτή ειρωνεία του, εκείνες τις πλευρές της πραγματικότητας που συνήθως παραμένουν αθέατες.
Ο Ζοζέ ντε Σόουζα Σαραμάγκου γεννήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 1922 στο μικρό χωριό Αζινιάγκα της Πορτογαλίας, σε οικογένεια φτωχών ακτημόνων αγροτών. Το «Σαραμάγκου» ήταν αρχικά οικογενειακό παρατσούκλι, που προερχόταν από ένα άγριο ραπανάκι το οποίο κατανάλωναν συχνά οι φτωχοί αγρότες της περιοχής, αλλά καταχωρήθηκε επίσημα στο ληξιαρχείο και τον ακολούθησε σε όλη του τη ζωή.
Μεγάλωσε στη Λισαβόνα σε δύσκολες οικονομικές συνθήκες. Παρά την αγάπη του για τα γράμματα, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη γενική εκπαίδευση και να φοιτήσει σε τεχνική σχολή, εργαζόμενος αργότερα ως μηχανικός αυτοκινήτων. Η πραγματική του μόρφωση, ωστόσο, πραγματοποιήθηκε στις αίθουσες της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Πορτογαλίας, όπου περνούσε αμέτρητες ώρες διαβάζοντας μόνος του λογοτεχνία, φιλοσοφία και ιστορία.
Το πρώτο του μυθιστόρημα, «Γη της Αμαρτίας», κυκλοφόρησε το 1947, χωρίς να προκαλέσει ιδιαίτερη αίσθηση. Θα ακολουθούσε μια μακρά περίοδος σιωπής, καθώς χρειάστηκαν σχεδόν δύο δεκαετίες για να εκδώσει το επόμενο βιβλίο του, την ποιητική συλλογή «Τα Πιθανά Ποιήματα» το 1966.
Παράλληλα με τη συγγραφική του πορεία εργάστηκε ως μεταφραστής, δημοσιογράφος, βιβλιοκριτικός και επιμελητής εκδόσεων. Υπήρξε ενεργό μέλος του Πορτογαλικού Κομμουνιστικού Κόμματος κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Σαλαζάρ, αναπτύσσοντας παράνομη πολιτική δράση σε μια περίοδο όπου οι διώξεις κατά των αντιφρονούντων ήταν συστηματικές.
Μετά την Επανάσταση των Γαρυφάλλων το 1974 και την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Πορτογαλία, ανέλαβε για ένα διάστημα υποδιευθυντής της εφημερίδας Diário de Notícias. Η διεθνής αναγνώριση ήρθε τη δεκαετία του 1980, κυρίως με το μυθιστόρημα «Το Χρονικό του Μοναστηριού», ένα έργο όπου η ιστορία, ο έρωτας, ο μύθος και η κοινωνική κριτική συνυπάρχουν με τρόπο μοναδικό.
Το 1992 βρέθηκε στο επίκεντρο μιας μεγάλης πολιτικής και θρησκευτικής αντιπαράθεσης με την έκδοση του μυθιστορήματος «Το Κατά Ιησούν Ευαγγέλιο». Το βιβλίο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από την Καθολική Εκκλησία και η πορτογαλική κυβέρνηση μπλόκαρε την υποψηφιότητά του για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας. Ο Σαραμάγκου κατήγγειλε ανοιχτά τη λογοκρισία και αποφάσισε να εγκαταλείψει την Πορτογαλία, εγκαθιστάμενος στο Λανθαρότε μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του, τη δημοσιογράφο Πιλάρ ντελ Ρίο.
Το λογοτεχνικό του ύφος υπήρξε απολύτως αναγνωρίσιμο. Οι μακροσκελείς προτάσεις, οι διάλογοι χωρίς συμβατική στίξη, η απουσία ονομάτων για πολλούς χαρακτήρες και η διαρκής συνύπαρξη του πραγματικού με το φανταστικό συνθέτουν μια γραφή που αψηφά τις συμβάσεις. Πίσω από αυτές τις αφηγηματικές επιλογές βρισκόταν μια σταθερή αγωνία: η διερεύνηση της ανθρώπινης φύσης και η αμφισβήτηση κάθε μορφής εξουσίας.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα του συγκαταλέγονται η «Πέτρινη Σχεδία», όπου η Ιβηρική Χερσόνησος αποσπάται από την Ευρώπη και ταξιδεύει στον Ατλαντικό, το «Περί Τυφλότητος», ίσως το πιο γνωστό μυθιστόρημά του, όπου μια μυστηριώδης επιδημία τυφλότητας καταλύει κάθε κοινωνική σύμβαση, καθώς και το «Περί Φωτίσεως», ένα βαθιά πολιτικό έργο στο οποίο οι πολίτες μιας χώρας ψηφίζουν μαζικά λευκό, αμφισβητώντας συνολικά το πολιτικό σύστημα.
Ξεχωριστή θέση κατέχουν επίσης τα μυθιστορήματα «Όλα τα Ονόματα», «Η Σπηλιά», «Ο Άνθρωπος Αντίγραφο», «Περί Θανάτου» και «Κάιν», το τελευταίο βιβλίο που εξέδωσε όσο βρισκόταν εν ζωή. Στο «Κάιν» επανήλθε στην κριτική του απέναντι στις θρησκευτικές βεβαιότητες, παρουσιάζοντας μια αιρετική ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης και προκαλώντας νέες αντιδράσεις από εκκλησιαστικούς κύκλους.
Η απονομή του Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1998 επισφράγισε μια πορεία που είχε ξεκινήσει από τη φτώχεια της πορτογαλικής υπαίθρου και κατέληξε στην παγκόσμια αναγνώριση. Μέχρι τον θάνατό του είχε εκδώσει περίπου τριάντα έργα – μυθιστορήματα, δοκίμια, ποιητικές συλλογές, θεατρικά κείμενα και ημερολόγια – που μεταφράστηκαν σε δεκάδες γλώσσες.
Ο Σαραμάγκου πέθανε σε ηλικία 87 ετών, ύστερα από πολυετή μάχη με τη λευχαιμία και επανειλημμένα προβλήματα υγείας. Η απώλειά του προκάλεσε παγκόσμια συγκίνηση, καθώς θεωρούνταν ήδη ένας από τους τελευταίους μεγάλους ευρωπαίους διανοουμένους που συνέδεαν άμεσα τη λογοτεχνία με την κοινωνική και πολιτική παρέμβαση.
Το έργο του εξακολουθεί να διαβάζεται όχι μόνο για τη λογοτεχνική του αξία, αλλά και για την επίμονη διερεύνηση ζητημάτων εξουσίας, δημοκρατίας, θρησκείας και ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Σε μια εποχή όπου η πληροφορία πολλαπλασιάζεται αλλά η κατανόηση συχνά συρρικνώνεται, τα βιβλία του Σαραμάγκου υπενθυμίζουν ότι η λογοτεχνία μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο αμφισβήτησης, κριτικής σκέψης και αντίστασης απέναντι σε κάθε αυθεντία που παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητη αλήθεια.
About The Author
