Είκοσι επτά ποιητικές φωνές για τη νόσο, την αναπηρία, τον πόνο, το πάσχον σώμα και την κοινωνία που το περιβάλλει
Στη Θεσσαλονίκη παρουσιάζεται το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου η ποιητική ανθολογία «Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα», σε επιλογή και ανθολόγηση της Χριστίνας Λιναρδάκη, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Μετρονόμος. Η παρουσίαση θα πραγματοποιηθεί στις 12 το μεσημέρι στον Ιανό της Θεσσαλονίκης, Αριστοτέλους 7, με τη συνεργασία της Αλυσίδας Πολιτισμού Ιανός και των Εκδόσεων Μετρονόμος.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν η Σοφία Βούλγαρη, αναπληρώτρια καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, η Γεωργία Ντεμίρη, διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας, και η Χριστίνα Λιναρδάκη, ανθολόγος της έκδοσης. Ποιήματα από την ανθολογία θα απαγγείλει η ηθοποιός Μαρία Ανθίδου. Η εκδήλωση αποτελεί την επόμενη στάση ενός βιβλίου που έχει ήδη παρουσιαστεί στην Αθήνα, ενώ η παρουσίασή του θα συνεχιστεί και στην Κρήτη, με επόμενη εκδήλωση προγραμματισμένη για τις 19 Οκτωβρίου στο Ηράκλειο.
Η ανθολογία «Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα» κυκλοφόρησε το φετινό καλοκαίρι από τις Εκδόσεις Μετρονόμος και συγκεντρώνει 27 ποιήτριες και ποιητές που έχουν αναπηρία, έχουν νοσήσει ή νοσούν και γράφουν για το σώμα που πάσχει και αλλάζει, τη νόσο, την αναπηρία, τον πόνο και την ψυχική ασθένεια. Παράλληλα, τα ποιήματα εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία της νόσου ή της αναπηρίας επηρεάζει τη σχέση του ανθρώπου με τον εαυτό του και με τους άλλους. Το εξώφυλλο της έκδοσης έχει σχεδιαστεί από τη Γαρουφαλιά Στέτου, ενώ ο τίτλος είναι εμπνευσμένος από την Ιωάννα Μπουραζοπούλου.
Το σώμα βρίσκεται στο κέντρο της ανθολογίας όχι μόνο ως φορέας ασθένειας και φθοράς, αλλά και ως τόπος προσωπικού βιώματος, κοινωνικών αποκλεισμών και διεκδίκησης. Οι άνθρωποι που έχουν οι ίδιοι βιώσει τη νόσο ή την αναπηρία παίρνουν τον λόγο και μιλούν για τον εαυτό τους, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από ένα εξωτερικό βλέμμα που συχνά αντιμετωπίζει το πάσχον σώμα με φόβο, αμηχανία ή οίκτο προς την ίδια την εμπειρία και την αυτοπαρουσίασή της.
Όπως σημειώνει η Χριστίνα Λιναρδάκη στην εισαγωγή της ανθολογίας, η ποίηση μπορεί να δώσει λέξεις σε όσα παραμένουν άρρητα γύρω από το σώμα που «νοσεί και πάσχει, γηράσκει, καταπονείται και εντέλει καταρρέει». Η λειτουργία αυτή δεν περιορίζεται στην καταγραφή μιας προσωπικής εμπειρίας, αλλά συνδέεται και με την προσπάθεια να διευρυνθεί η έννοια της κανονικότητας και να γίνει περισσότερο κατανοητό το βίωμα των ανθρώπων που ζουν με νόσο ή αναπηρία.
Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και το άρθρο της Χριστίνας Λιναρδάκη στο «Βήμα της Κυριακής», με τίτλο «Πάσχον σώμα σε πάσχουσα κοινωνία», όπου η ανθολογία εξετάζεται μέσα από το πρίσμα των σπουδών αναπηρίας. Όπως επισημαίνει, τα ποιήματα αναδεικνύουν τη νόσο και την αναπηρία «ως δημιουργό νοήματος, όχι ως αντικείμενο θέασης», ενώ βασικός άξονας είναι η αντίληψη ότι η αναπηρία δεν ταυτίζεται με τη βλάβη, αλλά συνδέεται και με τα κοινωνικά, θεσμικά, υλικά και πολιτισμικά εμπόδια που περιορίζουν την πρόσβαση και τη συμμετοχή.
Η συγκεκριμένη οπτική διαπερνά διαφορετικές θεματικές ενότητες της ανθολογίας. Στα ποιήματα εμφανίζεται η ιατρικοποίηση της καθημερινότητας του ανθρώπου με σοβαρή νόσο ή αναπηρία και η μετατροπή της ζωής του σε μια ακολουθία ιατρικών πράξεων, εξετάσεων και θεραπειών. Παράλληλα τίθεται το ζήτημα της ανάγκης να αποδεικνύεται επανειλημμένα η βλάβη, ιδιαίτερα όταν το σώμα δεν ανταποκρίνεται στις στερεοτυπικές εικόνες που η κοινωνία έχει για την αναπηρία. Το βλέμμα των άλλων αποτελεί έναν ακόμη σημαντικό άξονα, καθώς το ανάπηρο ή ασθενές σώμα μπορεί είτε να εξαφανίζεται κοινωνικά είτε να μετατρέπεται σε αντικείμενο επίμονης και αρνητικής προσοχής.
Άλλες θεματικές αφορούν τις εσωτερικές εντάσεις που δημιουργούνται από την εσωτερίκευση των κυρίαρχων αντιλήψεων για την αναπηρία, τη σχέση της αναπηρίας με τη σεξουαλικότητα, αλλά και την ταυτότητα και τον αυτοπροσδιορισμό του πάσχοντος ή ανάπηρου υποκειμένου. Η ποίηση λειτουργεί έτσι ως ένας τρόπος με τον οποίο οι ίδιοι οι ποιητές και οι ποιήτριες γίνονται συγγραφείς και αφηγητές του εαυτού τους, αντικαθιστώντας έναν αποκλειστικά ιατρικοποιημένο λόγο που συχνά καθορίζει την εικόνα τους. Η ανθολογία μεταφέρει, τέλος, στον δημόσιο λόγο μια πολυφωνική μαρτυρία βιωμένων εμπειριών, η οποία δεν αποσκοπεί μόνο στη συγκίνηση αλλά θέτει το ερώτημα ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει την κανονικότητα, την ομορφιά και την αξία των σωμάτων.
Η ίδια προβληματική βρίσκεται στο επίκεντρο και του κειμένου της Χριστίνας Λιναρδάκη «Ανιχνεύοντας την υπόθεση μιας ελληνικής ποίησης της αναπηρίας», που δημοσιεύτηκε στο Poetry Crisis. Εκεί η ανθολόγος εξετάζει τα ελληνικά ποιητικά έργα που μπορούν να στηρίξουν την υπόθεση μιας ελληνικής ποίησης της αναπηρίας, δηλαδή μιας ποίησης που γράφεται από ποιητές και ποιήτριες οι οποίοι είναι οι ίδιοι πάσχοντες και μετασχηματίζουν τις προσωπικές τους εμπειρίες σε τέχνη. Η «Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα» βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της προσέγγισης, καθώς η Λιναρδάκη εντάσσει τα έργα των συμμετεχόντων στο πλαίσιο των σπουδών αναπηρίας και εξετάζει με ποιον τρόπο τα ποιήματα αναδεικνύουν βασικές συνιστώσες αυτού του επιστημονικού και κοινωνικού πεδίου.
Η ανθολογία έρχεται έτσι να προστεθεί σε μια μικρή αλλά διακριτή ομάδα ελληνικών μονοθεματικών ποιητικών έργων που ασχολούνται με τη νόσο και την αναπηρία. Στο άρθρο της στο «Βήμα», η Λιναρδάκη αναφέρει τις «Μνήμες: Σκέψεις μιας πρώην ψυχασθενούς» της Γαρουφαλιάς Στέτου, τη δική της ποιητική συλλογή «ΣΚΠ» και τη «Φυγή ιδεών» του Μανώλη Νανούρη, ενώ αναφέρεται και στην υπό έκδοση συλλογή «Τραυματισμένες ράμπες» της Φανής Αθανασιάδου. Με αυτό το δεδομένο, η νέα ανθολογία επιχειρεί να συγκροτήσει ένα ευρύτερο ποιητικό σώμα και να καταστήσει ορατή μια θεματική και λογοτεχνική περιοχή που μέχρι πρόσφατα παρέμενε περιορισμένη στην ελληνική ποιητική παραγωγή.
Στην ανθολογία συμμετέχουν, με αλφαβητική σειρά, οι Δήμητρα Αγγέλου, Φανή Αθανασιάδου, Πηνελόπη Αλεξίου, Βασίλης Αμανατίδης, Αμέλια, Κατερίνα Ατσόγλου, Κατερίνα Βλαχάκη, Ελένη Γαλάνη, Αθανασία Δρακοπούλου, Βαγγέλης Ευαγγελίου, Δημήτρης Ζάχαρης, Γιώργος Θεοχάρης, Ιωάννα Καραμαλή, Σοφία Κολοτούρου, Δήμητρα Κωτούλα, Χριστίνα Λαμπούση, Χριστίνα Λιναρδάκη, Ειρηναίος Μαράκης, Αρτέμης Μαυρομμάτης, Μαρίνα Μέντζου, Μανώλης Νανούρης, Ειρήνη Παραδεισανού, Δανάη Σιώζιου, Μαρία Σταυροπούλου, Γαρουφαλιά Στέτου, Κωνσταντίνος Σύρμος και Αλήτις Τσαλαχούρη.
Ανάμεσα στις διαφορετικές φωνές της έκδοσης, επομένως, συνυπάρχουν ποιητές και ποιήτριες με διαφορετικές διαδρομές και διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης της νόσου, της αναπηρίας και του σώματος. Η κοινή συνισταμένη δεν είναι μια ενιαία ποιητική γραφή, αλλά η εμπειρία ενός σώματος που νοσεί, πονά, μεταβάλλεται, γερνά ή αποκλίνει από τα κυρίαρχα πρότυπα, καθώς και η ανάγκη να αποκτήσει αυτή η εμπειρία δική της φωνή και δημόσια παρουσία. Οι «Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα» συγκεντρώνουν έτσι διαφορετικές ποιητικές φωνές γύρω από τη φθαρτότητα του σώματος και την ανάγκη ενός κόσμου που να μπορεί να χωρά τους ανθρώπους στην πραγματική ποικιλία των σωμάτων και των εμπειριών τους.
Η ανθολόγος
Η ανθολόγος Χριστίνα Λιναρδάκη γεννήθηκε το 1971 στην Αθήνα, όπου ζει μέχρι σήμερα. Είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ και έχει πραγματοποιήσει μεταπτυχιακές σπουδές στη μετάφραση και τη διερμηνεία στο University of Manchester και στην επικοινωνία στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Το 2024 εξέδωσε την ποιητική συλλογή «ΣΚΠ» από τις Εκδόσεις Ενάντια, μία από τις πρώτες σύγχρονες ελληνικές μονοθεματικές ποιητικές συλλογές που ασχολούνται με σοβαρή κατάσταση υγείας, και έκτοτε δραστηριοποιείται στην ευαισθητοποίηση του κοινού γύρω από ζητήματα αναπηρίας και νόσου.
Μελέτες της έχουν συμπεριληφθεί σε συλλογικούς τόμους για τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Μάκη Αποστολάτο, τον John Berger και τον Αντώνη Φωστιέρη, ενώ έχει εκδώσει έξι βιβλία με μεταφράσεις διηγημάτων και ποίησης. Είναι επίσης δημιουργός και αρχισυντάκτρια του λογοτεχνικού περιοδικού stigmalogou.gr και προϊσταμένη Πολιτιστικών Εκδόσεων στο Κέντρο Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος.
Παρουσιάσεις
Η παρουσίαση στη Θεσσαλονίκη έρχεται λίγες εβδομάδες μετά την κυκλοφορία της ανθολογίας και τις πρώτες δημόσιες παρουσιάσεις της. Το βιβλίο παρουσιάστηκε ήδη στην Αθήνα και στις 6 Σεπτεμβρίου βρέθηκε στο 54ο Φεστιβάλ Βιβλίου στο Πεδίον του Άρεως, όπου μίλησαν η ποιήτρια και Γενική Γραμματέας της Εταιρείας Συγγραφέων Άννα Αφεντουλίδου και η ποιήτρια Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη. Η παρουσίαση της Θεσσαλονίκης αποτελεί την επόμενη σημαντική στάση της έκδοσης, ενώ θα ακολουθήσει η παρουσίασή της στο Ηράκλειο στις 19 Οκτωβρίου.
Οι «Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα» δεν αντιμετωπίζουν επομένως το πάσχον σώμα ως μια περιθωριακή ή αποκλειστικά προσωπική υπόθεση. Μέσα από 27 διαφορετικές ποιητικές φωνές, η ανθολογία επιχειρεί να μεταφέρει στο λογοτεχνικό και δημόσιο πεδίο εμπειρίες που συχνά παραμένουν αθέατες ή αποσιωπημένες, συνδέοντας το προσωπικό βίωμα με τον τρόπο που η κοινωνία οργανώνει την κανονικότητα, την πρόσβαση, τη συμμετοχή και την ίδια την εικόνα που έχουμε για το ανθρώπινο σώμα. Σε αυτή την κατεύθυνση, η νέα έκδοση των Εκδόσεων Μετρονόμος λειτουργεί ταυτόχρονα ως ποιητική ανθολογία, ως καταγραφή βιωμένων εμπειριών και ως συμβολή στη συζήτηση για το ενδεχόμενο συγκρότησης μιας ελληνικής ποίησης της αναπηρίας.
Ειρηναίος Μαράκης, για τη Viral Greece
Pingback: Έκρηξη στην Πλάκα: Ανασύρθηκε νεκρή γυναίκα – Έρευνες για πέντε αγνοούμενους στα συντρίμμια - Viral Greece