Γράφει η Ντέιζι Νταν στο BBC *
Ο πρωταγωνιστής, ο Οδυσσέας, ενσαρκώνει τον αρχετυπικό ήρωα. Ωστόσο, η εξέλιξη της αφήγησης καθορίζεται από τα τεχνάσματα, τις μηχανορραφίες και τις αποπλανήσεις των γυναικών, των νυμφών, των μάγισσων και των θεαινών που συναντά στην πορεία του. Αυτές οι μορφές δεν λειτουργούν απλώς ως συνοδευτικοί χαρακτήρες, αλλά διαμορφώνουν την ίδια την πλοκή και, μέσα από τις δοκιμασίες που του επιβάλλουν, αναδεικνύουν την ανθρώπινη πλευρά του.
Το επικό ποίημα «Οδύσσεια» αφηγείται την προσπάθεια του μυθικού Έλληνα πολεμιστή Οδυσσέα να επιστρέψει στο βασίλειό του, την Ιθάκη, ύστερα από χρόνια πολέμου στην Τροία. Το επικίνδυνο δεκαετές ταξίδι της επιστροφής του είναι γεμάτο εξαντλητικές δοκιμασίες και θανάσιμους κινδύνους – οι οποίοι αυτόν τον μήνα ζωντανεύουν στη μεγάλη οθόνη μέσα από τη διασκευή του Κρίστοφερ Νόλαν, με πρωταγωνιστή τον Ματ Ντέιμον και ένα εντυπωσιακό καστ.
Ο πρωταγωνιστής μπορεί να είναι άνδρας, όμως η «Οδύσσεια» είναι μια ιστορία στην οποία κυριαρχούν οι γυναίκες. Η προσπάθεια του ήρωα να επιστρέψει και να ανακτήσει το βασίλειό του διαμορφώνεται σε κάθε της στάδιο από τα τεχνάσματα, τις μηχανορραφίες και τις αποπλανήσεις των γυναικών, των νυμφών, των μαγισσών και των θεών που συναντά στον δρόμο του. Η «Οδύσσεια» δεν είναι μια απλή αφήγηση ηρωισμού, αλλά μια ιστορία για το σεξ, τη στρατηγική και την εξουσία, που εξακολουθεί να βρίσκει απήχηση μέχρι σήμερα.
Το ποίημα ξεκινά in medias res – δηλαδή στη μέση των γεγονότων, όταν η δράση βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη – με τον Οδυσσέα να θρηνεί στις ακτές της Ωγυγίας, όπου παραμένει εγκλωβισμένος τα τελευταία επτά χρόνια κοντά στη νύμφη Καλυψώ. Παρότι είχε αποδείξει την ανδρεία του στα πεδία των μαχών της Τροίας, τώρα εμφανίζεται εντελώς ανίσχυρος. Η εντύπωση αυτή ενισχύεται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι απαιτείται η σύγκληση συμβουλίου των θεών για να εξασφαλιστεί η απελευθέρωσή του από το νησί.
Όμως ο Οδυσσέας δεν είναι τόσο αιχμάλωτος της Καλυψώς όσο του ίδιου του εαυτού του. Ένας σύγχρονος αναγνώστης θα μπορούσε εύλογα να ερμηνεύσει την αδράνειά του –την αδυναμία του να συνεχίσει το ταξίδι και να ολοκληρώσει τον νόστο του– ως σύμπτωμα μετατραυματικού στρες (PTSD). Αυτό, βέβαια, δεν μειώνει τη δύναμη της επιρροής που ασκεί πάνω του η Καλυψώ. Όπως παραδέχεται ο ίδιος ο Οδυσσέας στη νύμφη, η σύζυγός του Πηνελόπη δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της σε ομορφιά, καθώς είναι απλώς μια θνητή.
Η Πηνελόπη, ωστόσο, κάθε άλλο παρά παθητική υπήρξε κατά τη μακρόχρονη απουσία του συζύγου της. Με γενναιότητα και ευφυΐα αντιστέκεται στις πιέσεις των 108 μνηστήρων που έχουν κατακλύσει το παλάτι, αποφασισμένοι να την παντρευτούν και να γίνουν οι νέοι βασιλιάδες της Ιθάκης. Το τέχνασμά της με την ύφανση του νεκρικού σάβανου για τον πεθερό της, τον Λαέρτη –και το ξήλωμά του κάθε νύχτα– αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και αξέχαστα επεισόδια του έπους. Η Πηνελόπη είναι, κατά κάποιον τρόπο, ένας διαρκώς μεταβαλλόμενος στόχος· η επιτυχία της να κρατήσει τους μνηστήρες σε απόσταση επηρεάζει άμεσα την ικανότητα του Οδυσσέα να επιστρέψει και να ανακτήσει τον θρόνο του.
Έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι η σημαντικότερη σύμμαχος του Οδυσσέα ανάμεσα στον κόσμο των θεών είναι η Αθηνά που τον είχε βοηθήσει στην Τροία και ήταν εκείνη που πήρε την πρωτοβουλία να προωθήσει την επιστροφή του στην πατρίδα. Όταν, στη συνέχεια, φτάνει στη χώρα των Φαιάκων μετά το ναυάγιο, εξαντλημένος και ευάλωτος, η Αθηνά οργανώνει με ευφυή τρόπο τη διάσωσή του, συγκαλύπτει την αδυναμία του και βελτιώνει την εμφάνισή του, ώστε να μοιάζει σχεδόν θεϊκός και να θεωρηθεί αντάξιος της περίφημης φιλοξενίας τους. Αυτό τον βοηθά να κερδίσει την εύνοια των Φαιάκων, οι οποίοι στη συνέχεια του προσφέρουν καταφύγιο, πλούσια δώρα και ασφαλή μεταφορά πίσω στην Ιθάκη.
Είναι χαρακτηριστικό ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις όπου εμφανίζεται στον Οδυσσέα και τον γιο του Τηλέμαχο, η Αθηνά μεταμφιέζεται σε άνδρα. Παρουσιάζεται, για παράδειγμα, ως ο Μέντης, ένας βασιλιάς φιλικά διακείμενος προς την Ιθάκη, αλλά και ως ένας άνδρας κήρυκας των Φαιάκων. Η Αθηνά γνωρίζει πολύ καλά πως οι άνδρες είναι εκείνοι που κατέχουν την εξουσία στον κόσμο των θνητών, όμως οι γυναίκες είναι εκείνες που συχνά διαμορφώνουν τα γεγονότα μέσα από την εξαπάτηση και τα τεχνάσματα.
Αρκεί να εξετάσει κανείς τα πρόσωπα που συναντά ο Οδυσσέας στο ταξίδι του. Αφού φτάσει στη χώρα των Φαιάκων, αφηγείται ο ίδιος στους βασιλικούς οικοδεσπότες του τις περιπέτειες που έχει ζήσει μέχρι τότε – από τους Λωτοφάγους μέχρι τον Κύκλωπα. Οι ιστορίες του Οδυσσέα για τις μυθικές γυναίκες συχνά αποδεικνύονται οι πιο ανατριχιαστικές, ακριβώς επειδή η εμφάνισή τους δεν προϊδεάζει για τον κίνδυνο που κρύβουν.
Η απατηλή γοητεία
Ο Οδυσσέας παραδέχεται πρόθυμα στους οικοδεσπότες του, για παράδειγμα, ότι επιθυμούσε διακαώς να ακούσει το τραγούδι των Σειρήνων, οι οποίες κατοικούν σε ένα απομονωμένο και επικίνδυνα βραχώδες νησί στη δυτική θάλασσα. Στη μεταγενέστερη παράδοση και στην ελληνική τέχνη, οι Σειρήνες θα απεικονίζονταν ως γυναικείες μορφές με χαρακτηριστικά πουλιού ή ως γοργόνες, όμως ο Οδυσσέας επικεντρώνεται κυρίως στην περιγραφή του μελωδικού, γλυκού σαν μέλι τραγουδιού τους, το οποίο έχει τη δύναμη να παρασύρει τους άνδρες στον θάνατό τους.
Μπροστά από τις Σειρήνες απλώνεται ένα λιβάδι γεμάτο με τα οστά των πολλών ανδρών που στο παρελθόν είχαν σταματήσει για να ακούσουν το τραγούδι τους. Ο Οδυσσέας είναι έτοιμος να αναλάβει το ρίσκο: ζητά από τους άνδρες του να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου του, ώστε να μην μπορέσει να πέσει στη θάλασσα κυνηγώντας τη στοιχειωτική μουσική τους. Όσο όμορφο κι αν ακούγεται το τραγούδι τους, οι Σειρήνες είναι θανατηφόρες.
Η Κίρκη συνδύαζε, όπως και άλλες γυναικείες μορφές της «Οδύσσειας», τη γοητεία με τον κίνδυνο. Λίγοι από όσους τη συναντούσαν για πρώτη φορά θα τη θεωρούσαν απειλητική, όμως, όπως και στην περίπτωση των Σειρήνων, η γλυκιά της όψη έκρυβε μαγικές δυνάμεις. Ο Όμηρος την παρουσιάζει ως μάγισσα: διέθετε βότανα και φίλτρα με τα οποία μπορούσε να μεταμορφώσει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε γουρούνια.
Όπως συμβαίνει όμως με πολλά από τα παράξενα πλάσματα που συναντά ο Οδυσσέας στα ταξίδια του, έτσι και η Κίρκη βρίσκεται εκεί τόσο για να τον βοηθήσει όσο και για να τον εμποδίσει. Αν και γίνεται ερωμένη του, είναι επίσης εκείνη που του επιτρέπει την κάθοδο στον Κάτω Κόσμο, όπου συναντά τον μάντη Τειρεσία, ο οποίος έχει να του δώσει συμβουλές για την επιστροφή του στην Ιθάκη.
Το διαχρονικό μήνυμα είναι πως τα γυναικεία τέρατα και οι γοητευτικές νύμφες δεν μπορούν απλώς να αγνοηθούν. Για να επικρατήσει, ο Οδυσσέας πρέπει να υποκύψει σε έναν βαθμό στη δύναμή τους – αλλά όχι ολοκληρωτικά. Οι άνθρωποι και τα πλάσματα που συναντά τον δοκιμάζουν επανειλημμένα ως προς την αποφασιστικότητά του και την ικανότητά του να επιτυγχάνει το μέτρο, μια αρετή που οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν ιδιαίτερα σημαντική.
Οι αναγνώστες που αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τις περιπέτειές του και υποψιάζονται ότι αποτελούν καθαρή επινόηση – ιστορίες που ο ίδιος επινόησε για να κερδίσει την εύνοια των Φαιάκων, με την ελπίδα ότι θα συμφωνούσαν να τον μεταφέρουν πίσω στην πατρίδα – θα είναι οι πρώτοι που θα υιοθετήσουν μια τέτοια αλληγορική ανάγνωση. Ο Οδυσσέας, ίσως, δεν πολεμούσε τόσο με πραγματικά τέρατα όσο με τους δικούς του εσωτερικούς δαίμονες, πολλοί από τους οποίους αποδεικνύονται πολύ πιο ύπουλοι απ’ όσο αρχικά φαίνονται.
Η αμφισημία των ιστοριών του Οδυσσέα –η μεγαλοπρέπεια και η ζωντάνια τους, αλλά και η ικανότητά τους να υπερβαίνουν τα όρια του πιστευτού– αποτελεί μεγάλο μέρος της μαγείας του ποιήματος. Είναι επίσης αυτό που καθορίζει τον Οδυσσέα ως ήρωα. Είναι, όπως τον αποδίδει η Έμιλι Γουίλσον στη μετάφρασή της, «ένας περίπλοκος άνθρωπος». Αμφίσημος και περίπλοκος, επειδή είναι δεξιοτέχνης της εξαπάτησης, αλλάζει την ιστορία του και την ταυτότητά του ανάλογα με τις περιστάσεις και με ό,τι τον εξυπηρετεί.
Έξυπνος, ευφάνταστος αλλά και ατελής, ο Οδυσσέας είναι τελικά ο πιο ανθρώπινος ήρωας του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η ευαισθησία του απέναντι στις αποπλανήσεις των γυναικών –αλλά και απέναντι σε μεγαλειώδεις κόσμους, όπως εκείνος των Φαιάκων– αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμή του και την αιτία της πτώσης του. Δεν προκαλεί, λοιπόν, έκπληξη το γεγονός ότι εξακολουθεί να μας μιλά μέχρι σήμερα.
* Η Ντέιζι Νταν είναι βραβευμένη κλασικίστρια και συγγραφέας, τα βιβλία της οποίας περιλαμβάνουν το The Missing Thread και το βιβλίο της σειράς Ladybird Expert για τον Όμηρο.
About The Author
