Στις 5 Μαρτίου 1943 σημειώθηκε ένα γεγονός που θα αποδεικνυόταν καθοριστικό για την αποδυνάμωση του φασιστικού καθεστώτος στην Ιταλία. Εργοστασιακοί εργάτες ξεκίνησαν μαζικές απεργιακές κινητοποιήσεις, σε μια από τις πρώτες ανοιχτές πράξεις συλλογικής αντίστασης απέναντι στη δικτατορία του Μπενίτο Μουσολίνι. Οι κινητοποιήσεις αυτές αποτέλεσαν προάγγελο της πτώσης του καθεστώτος τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς και ταυτόχρονα συνέβαλαν στην ανάπτυξη ενός μαζικού αντιφασιστικού κινήματος αντίστασης. Νέο κύμα απεργιών θα ξεσπούσε και τον Μάρτιο του 1944, επιβεβαιώνοντας ότι το εργατικό κίνημα είχε ήδη εισέλθει σε μια περίοδο ανοιχτής σύγκρουσης με το φασιστικό καθεστώς.
Η απεργία ξεκίνησε στο Τορίνο, στο μεγάλο εργοστάσιο αυτοκινήτων Μιραφιόρι της ΦΙΑΤ. Στις δέκα το πρωί της 5ης Μαρτίου, όταν χτύπησε το ρολόι της βάρδιας, οι εργάτες άρχισαν να σταματούν τη δουλειά τους και να εγκαταλείπουν τις θέσεις εργασίας τους. Μέσα σε λίγες ώρες η είδηση διαδόθηκε σε άλλα εργοστάσια της πόλης και στη συνέχεια σε βιομηχανικά κέντρα όπως το Μιλάνο. Η κινητοποίηση δεν ήταν απλώς μια συνηθισμένη εργατική διεκδίκηση. Για πρώτη φορά μετά από δύο δεκαετίες φόβου και σιωπής, το πέπλο της παραίτησης που είχε επιβάλει ο φασισμός άρχισε να σκίζεται. Η εξέγερση στις πολεμικές βιομηχανίες του Τορίνο αποτέλεσε το προοίμιο της ένοπλης αντίστασης που θα ξεσπούσε λίγους μήνες αργότερα.
Η αντίδραση των φασιστικών αρχών υπήρξε αρχικά διστακτική, καθώς το καθεστώς φοβόταν ότι μια ακραία καταστολή θα πυροδοτούσε ακόμη μεγαλύτερη εξέγερση. Μέσα σε μία εβδομάδα από την έναρξη των κινητοποιήσεων περίπου εκατό χιλιάδες εργάτες συμμετείχαν σε απεργίες. Το καθεστώς, ήδη κλονισμένο από τις στρατιωτικές ήττες στη Σοβιετική Ένωση και στη Βόρεια Αφρική, ταλαντευόταν ανάμεσα στην καταστολή και σε περιορισμένες παραχωρήσεις. Ο Αδόλφος Χίτλερ επέκρινε σκληρά τον Μουσολίνι επειδή δεν κατόρθωσε να καταστείλει την απεργία, θεωρώντας ότι σε τέτοιες περιπτώσεις οποιαδήποτε ένδειξη αδυναμίας οδηγεί σε απώλεια της εξουσίας. Παράλληλα, κύκλοι της ιταλικής ελίτ που μέχρι τότε στήριζαν τον Μουσολίνι άρχισαν να εξετάζουν το ενδεχόμενο να απομακρύνουν τον δικτάτορα.
Σημείο καμπής
Η απεργία της 5ης Μαρτίου 1943 καταγράφηκε στην ιστορία ως το σημείο όπου άρχισε να διαρρηγνύεται η κοινωνική συναίνεση που είχε επιτρέψει στον φασισμό να κυριαρχεί επί δύο δεκαετίες. Η εξέγερση αντανακλούσε τόσο τη δραματική επιδείνωση των συνθηκών ζωής όσο και την απώλεια κύρους του καθεστώτος εξαιτίας των στρατιωτικών αποτυχιών. Η πρωτοβουλία για την απεργία δεν ήταν μια αυθόρμητη έκρηξη, αλλά αποτέλεσμα της δράσης παράνομων αντιφασιστών αγωνιστών που λειτουργούσαν σε εξαιρετικά επικίνδυνες συνθήκες. Το αποτέλεσμα ήταν να αποκαλυφθεί η συλλογική δύναμη μιας εργατικής τάξης που έως τότε είχε παραμείνει σιωπηλή και κατακερματισμένη.
Το εργοστάσιο Μιραφιόρι είχε ιδιαίτερο συμβολισμό. Αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα βιομηχανικά έργα του φασιστικού καθεστώτος και προβαλλόταν ως απόδειξη της «νέας Ιταλίας» που υποσχόταν ο Μουσολίνι. Όταν εγκαινιάστηκε το 1939, μπροστά σε δεκάδες χιλιάδες εργάτες, το καθεστώς το παρουσίασε ως σύμβολο μιας κοινωνίας που υποτίθεται ότι θεμελιωνόταν πάνω στην εργασία. Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική. Οι ίδιοι οι εργάτες του εργοστασίου αποτέλεσαν λίγα χρόνια αργότερα την αιχμή του δόρατος της αντίστασης.
Από το 1926 όλα τα πολιτικά κόμματα και τα ανεξάρτητα συνδικάτα είχαν απαγορευτεί στην Ιταλία. Στη θέση τους λειτουργούσαν κρατικά ελεγχόμενες οργανώσεις που στόχευαν να ενσωματώσουν τους εργαζομένους στο φασιστικό σύστημα. Όσοι αντιστέκονταν αντιμετώπιζαν φυλάκιση ή εσωτερική εξορία. Στις αρχές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το μεγαλύτερο αντιφασιστικό κόμμα, το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, αριθμούσε μόλις λίγες χιλιάδες μέλη και οι περισσότεροι ηγέτες του βρίσκονταν στην εξορία. Μικρές παράνομες ομάδες διατηρούσαν επαφή μεταξύ τους, συζητούσαν πολιτικά κείμενα και τιμούσαν τους φυλακισμένους συντρόφους τους, κρατώντας ζωντανή την ιδέα της αντίστασης.
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει το 1943. Η σοβιετική νίκη στο Στάλινγκραντ στις 2 Φεβρουαρίου ενίσχυσε το ηθικό των αντιφασιστών και ταυτόχρονα ενίσχυσε την πεποίθηση ότι ο πόλεμος είχε πλέον χαθεί για τις δυνάμεις του Άξονα. Την ίδια στιγμή, οι κοινωνικές συνθήκες στην Ιταλία επιδεινώνονταν δραματικά. Οι ελλείψεις τροφίμων ήταν τεράστιες και σε ορισμένες βιομηχανικές περιοχές οι εργάτες είχαν χάσει έως και δεκαεπτά κιλά σωματικού βάρους μέσα σε έναν χρόνο. Οι βομβαρδισμοί των πόλεων από τη βρετανική αεροπορία προκαλούσαν καταστροφές και μαζική ανασφάλεια.
Σε αυτό το περιβάλλον η παράνομη οργάνωση των κομμουνιστών αποφάσισε να οργανώσει μια συντονισμένη απεργία που θα ξεκινούσε από το εργοστάσιο Μιραφιόρι. Το βασικό αίτημα ήταν σχετικά περιορισμένο: να δοθεί σε όλους τους εργάτες ένα επίδομα μισθού που είχε αρχικά προβλεφθεί μόνο για όσους είχαν χάσει τα σπίτια τους από βομβαρδισμούς. Το σχέδιο προέβλεπε ότι η καθημερινή σειρήνα αεροπορικής επιδρομής στις δέκα το πρωί θα αποτελούσε το σήμα για να σταματήσει η εργασία. Αν και η σειρήνα εκείνη την ημέρα δεν ήχησε, οι πρωτοπόροι εργάτες ξεκίνησαν την απεργία ακριβώς στις δέκα.
Στις πρώτες ώρες η συμμετοχή ήταν περιορισμένη. Λίγες δεκάδες εργάτες εγκατέλειψαν τις θέσεις τους πριν επέμβει η αστυνομία. Ωστόσο τις επόμενες ημέρες η κινητοποίηση άρχισε να εξαπλώνεται. Στις 8 Μαρτίου η απεργία είχε πλέον επεκταθεί σε σιδηροδρομικούς και σε άλλα εργοστάσια της περιοχής. Σε αρκετές περιπτώσεις οι εργαζόμενοι υιοθέτησαν τη μορφή της «λευκής απεργίας», δηλαδή εργάζονταν αυστηρά σύμφωνα με τους κανονισμούς, επιβραδύνοντας ουσιαστικά την παραγωγή χωρίς να δίνουν αφορμή για άμεση σύγκρουση με την αστυνομία.
Η απεργία εξαπλώθηκε γρήγορα από το Τορίνο σε ολόκληρη την περιοχή του Πεδεμοντίου και στη συνέχεια στη Λομβαρδία, με επίκεντρο το Μιλάνο. Μέσα σε μία εβδομάδα περίπου εκατό χιλιάδες εργάτες είχαν σταματήσει την εργασία τους και είχαν διατυπώσει επιπλέον αιτήματα. Παρά τις περίπου οκτακόσιες πενήντα συλλήψεις που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεων, το καθεστώς αναγκάστηκε τελικά να ικανοποιήσει τα βασικά αιτήματα των εργατών, προκειμένου να επαναλειτουργήσει η πολεμική βιομηχανία. Η υποχώρηση αυτή θεωρήθηκε σαφής ένδειξη ότι το καθεστώς βρισκόταν σε κρίση.
Τα γεγονότα του Μαρτίου 1943 συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της αντιφασιστικής αντίστασης που ακολούθησε. Οι εργάτες απέδειξαν ότι αποτελούσαν τον βασικό πυρήνα της κοινωνικής αντίστασης και οι παράνομες επιτροπές απεργίας εξελίχθηκαν σε δίκτυα οργάνωσης που θα τροφοδοτούσαν αργότερα το αντάρτικο κίνημα. Μετά τη γερμανική εισβολή στην Ιταλία τον Σεπτέμβριο του 1943, η ένοπλη αντίσταση εξαπλώθηκε σε πολλές περιοχές της χώρας και κατέληξε στην απελευθέρωση μεγάλων πόλεων το 1945 και στην εκτέλεση του Μουσολίνι.
Η απεργία της 5ης Μαρτίου 1943 θεωρείται σήμερα ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της αντιφασιστικής ιστορίας της Ιταλίας. Για πρώτη φορά μετά από είκοσι χρόνια δικτατορίας, η εργατική τάξη κατάφερε να σπάσει τον φόβο και να δείξει ότι το καθεστώς δεν ήταν πλέον ανίκητο. Από εκείνη τη στιγμή άρχισε η διαδικασία που οδήγησε στην κατάρρευση του φασισμού και στη γέννηση μιας νέας Ιταλίας μετά το τέλος του πολέμου.
(Πληροφορίες: Jacobin)
About The Author
